ZARAUTZEN ZIENTZIAZ BLAI 2025

XI. edizioa, azaroak 25ean, 19,00tan

Modelo aretoa

Zarautzen Zientziaz Blai ekimenaren hamaikagarren edizio honetan, herriko lau ikertzaile izango dira gurekin, zein proiektuetan dabiltzan azaltzeko: Lukas Arana, Oier Ijurco, Janire Aramberri eta Eneko Atxa. Beraiekin batera, zientzialari lanbidean hainbat urte daramatzan herriko beste ikertzaile bat izango dugu gonbidatu berezi bezala: Iban Ameztoy, Ingurumen Zientzietan lizentziatua eta Teledetekzio, Sateliteetan eta Informazio Sistema Geografikoetan espezializatua.

Iban Ameztoy-k Doñana, Irlandako Cork eta Vienan ibili ondoren, urteak daramatza lanean Europar Batasunak Italian, Ispran duen Ikerketa zentroan, JRC (Joint Reserche Centre) hain zuzen. Bertan sateliteen bitartez munduko basoen egoeraren jazarpena egin eta bertatik jasotzen den informazioa modu erabilgarrira bilakatzea dute helburu, honenbestez ingurumen politikak diseinatu ahal izateko. Ekitaldian zein proiektuetan dabilen eta nola ez bere ikerketa ibilbideaz hitz egingo digu.

Bestalde, aurtengo lau ikertzaile gazteek ezaugarri komun bat dute: IBMren ordenagailu kuantikoa iritsi berria dela aprobetxatuz, Donostiako EHUko campusean diseinatu den ibilbide birtual edo oinez egiteko ibilbideari “Milia Kuantikoa” izena eman zaio, zientzia eta teknologia kuantikoen euskal lidergo zientifikoari balioa emanez. Lukas, Oier eta Eneko, Informatika Fakultateko hainbat taldetan ari dira ikertzen, eta Janire, Kimika fakultatean. Bi fakultate horiek dira, beste bost ikerketa zentroekin batera: Donostia International Physics Center (DIPC), Materialen Fisika Zentroa (CFM), CIC nanoGUNE, Tecnun (Nafarroako Unibertsitatea), eta Ikerbasqueren eraikin berria, Basque Quantum aliantzaren egoitza, ibilbide honetako partaideak.

IBAN AMEZTOY ARAMENDI

Ingurumen Zientzietan lizentziatua Salamancako Unibertsitatean eta Teledetekzio Zientzietan eta Informazio Geografikoko Sistemetan masterra Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan. Teledetekzio edo sateliteen irudien erabileran eta datu geo-espazialetan aditua denez, horrek Europa mailan ikerketa zentro ezberdinetara eraman du: esaterako, Doñanako Estazio Biologikoan, hezeguneetako eta Guadalquivir ibaiko uraren uhertasun-dinamikak eta tenperatura-aldaketak aztertu zituen; Irlandan, Corkeko Unibertsitatean, kostaldeko lurren eraldaketak; eta, Vienan, Nazio Batuen Droga eta Delituaren aurkako Bulegoan (UNODC), munduko hainbat herrialdetako kokaren eta opio-belarraren landaketak detektatzen aritu zen. Gaur egun, Joint Research Centre (European Commision) JRC Ispra-n egiten du lan, Europar Batasuneko Ikerketa Zentroan eta Ispran dago, Italiako iparraldean. Bi unitateetan hartzen du parte: Baso eta Bioekonomia Unitatean eta Ur eta Ozeanoen Unitatean, non gai horiek eta etorkizunean izango ditugun erronkak lantzen baitituzte. Sateliteek ematen dituzten aukerei balio erantsia ematea da bere zeregin nagusienetakoa.

Sentinel-2 satelitea erabili du gehien. Europar Batasunaren Copernicus Programan orbitaratu zuten satelite hori. Informazio-zerbitzuak garatzea da programa horren helburuetako bat, eta datuak modu irekian jartzen ditu eskuragai. Beste hainbat satelite ere erabiltzen ditu ere adibidez, Sentinel-1 eta Sentinel-5, Landsat sateliteak, MODIS, GOES eta Himawari-8.

“Sateliteetatik ateratzen ditugun irudiak aurrean ditugun erronkei erantzuteko puzzlearen zati txiki bat besterik ez dira, alderdi estetiko bat badutena, baina, batez ere, planetaren informazio eguneratu eta zabala eskaintzen digutena. Urteko edozein egunetan munduko edozein txokotan egoteko dugun aukera honek kontzientziazioa pizteko balio behar digu”.

2006tik gaur arte, hainbat ikerketa proiektutan parte hartu du, hogei bat artikulu zientifiko argitaratu ditu eta hainbat kongresu antolatu eta parte hartu du.

LUKAS ARANA GARMENDIA

Ikasketak

• EHU: Adimen Artifizialean Graduatua eta Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamenduan Masterra.

• EHU: Gaur egun, HiTZ taldeko ikertzailea

Proiektuaren izenburua:

Nola irakatsi Hizkuntza Eredu Handiei euskaraz ikusten?

Laburpena

Gaur egungo Hizkuntza Eredu Handi ezagunenak, GPT edo Gemini kasu, gai dira informazio multimodala ulertzeko. Izan testua, irudiak, audioak edo bideoak eta nahiz eta eredu hauek, euskaraz hitz egin, gehienetan itxiak dira funtzionamendua zailduz eta gainera beraien erabilera ordaindua izanik. Alternatiba irekiak, Helmugako “Llama”-ren kasua kasu, ez dira gai baliabide gutxiko hizkuntzetan trebatzeko, euskara kasu.

Testuinguru horretan sortu zen Latxa, euskararako testuetan berariaz entrenatua, testuan oinarritutako euskarazko zereginetan gaitasunak eta alternatiba itxiak erakusten dituena. Euskal eredu irekiei irudiak ulertzeko gaitasuna erakusteko hainbat metodo garatu ditugu gure lanean, euskararentzako lehen Hizkuntza Eredu Multimodal Handi irekia aurkeztuz.

JANIRE ARAMBERRI URBIETA

Ikasketak:

• EHU Kimikan graduatua, Kimikan eta Polimeroetan masterra

• Gaur egun, Kimika Aplikatuan eta Material Polimerikoetan doktoretza egiten ari da EHUko Polymat Zentroan.

Proiektuaren izenburua:

Ur-oinarriko pinturen garapena eguneko erradiazio bidezko hozte pasiboko material gisa (PDRC)

Laburpena

Hiri biztanleriaren hazkundeak berotze globalari eragiten dio, hirietan bero-uhartearen efektua sortuz (ingelesez, Urban Heat Island, UHI). Hirietako tenperaturak igotzeak eta, ondorioz, aireztatze sistemak eta aire girotu sistemak gero eta gehiago erabiltzearen ondorioz energia eskaria handitzeak negutegi efektuko gasak isurtzea eragiten dute.

Eguneko erradiazioaren bidezko hozte teknologia pasiboak (ingelesez, Passive Daytime Radiative Cooling, PDRC) aukera jasangarria eskaintzen du beroa kanpoko espaziora erradiazio infragorri gisa igortzen baitu energiarik eman beharrik gabe. Gaur egungo PDRC materialak geruza anitzeko estaldura polimerikoetan oinarritzen dira, pigmentu zuriekin, hala nola titanio dioxidoarekin (TiO2). Hala ere, garestiak eta ingurumenerako kaltegarriak izan daitezke, Konposatu Organiko Lurrunkorren (KOL) emisioak direla eta.Ur-oinarriko pinturak aukera ekologikoagoa dira, KOLak murrizten baitituzte eta pigmentu jasangarrien erabilera bultzatzen baitute, hala nola portlanditarena (Ca (OH) 2); islakortasun eta emisibitate handiko zementu-minerala, hozte-estaldura eskalagarri eta jasangarrietarako egokia.

Proiektu honen helburua da hozte erradiatiboko teknologien eta urpinturen garapenean sakontzea, literatura berrikusiz, hozketa hobetzeko sintesi-ibilbideak garatuz eta optimizatuz, estaldura aurreratuak formulatuz eta funtzionaltasuna hobetzeko nanopartikula pertsonalizatuak sintetizatuz.

OIER IJURCO MURUA

Ikasketak

• EHU: Adimen Artifizialean Graduatua eta Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamenduan Masterra

• EHU: Gaur egun, HiTZ taldeko ikertzailea

Proiektuaren izenburua:

Arrazoiketa, elkarrizketa sistemetako objektuen deskribapenen bidez.

Laburpena

Zereginetan oinarritutako elkarrizketa sistemek helburu zehatzak lortzen laguntzen diete erabiltzaileei, hala nola ekintzak gauzatzea edo informazioa berreskuratzea hizkuntza naturaleko interakzioen bidez.

Korreferentzia ebazpen zehatza ezinbestekoa da, elkarrizketa barruan objektu erreferentziak identifikatzea bai dakar. Hala ere, zereginetan oinarritutako elkarrizketan korreferentzia ebazpena mugatuta dago, domeinuen arteko orokortze eskasagatik eta gainbegiratutako ereduekiko mendekotasunagatik. Lan honetan test moduko arrazoiketetan oinarritutako hurbilketa bat proposatzen dugu, hizkuntza eredu handiek (HEH) elkarrizketaren historian zehar objektuen metadatu zehatzei buruz arrazoitzea ahalbidetzen duena, korreferentzien ebazpena hobetzeko.

ENEKO ATXA LANDA

Ikasketak:

• Informatika Ingeniaritzako Gradua eta Ingeniaritza Konputazionaleko eta Sistema Adimendunetako masterra, Deustuko Unibertsitatean, bertan irakaslea izan da.

• Gaur egun, doktoretza egiten ari da RSAIT-Robotika eta Sistema Autonomoak ikerketa taldean, EHUko Informatika Fakultatean.

Proiektuaren izenburua:

Nola mugitzen gara geldirik gaudenean? IDLE animazioak automatikoki sortzea.

Laburpena:

Abatar birtualentzako keinuak era automatikoan sortzea da helburua. Abatar hauek erabiltzen direnean, bideo-jokoetan, esaterako, grabatutako edo eskuz egindako animazioak eransten zaizkie. Egiten ari den ikerketan aztertzen diren animazioak, zehazki, “idle” izenekoak dira.

“Idle” animazio hauei esker, abatarrak etengabe mugitzen dira, ezerk haiekin interaktuatzen ez duen momentuetan ere.Adibidez, arnasa hartzea, ingurura begiratzea, buruari hazka egitea edo muskulu mugimendu txikiak egitea dira “idle” animazioen erakusgarri. Animazio horiek, txikikeriak iruditu arren, sekulako errealismoa ematen diete abatarrei, benetako pertsona gisa jokatzen bai dute.

Animazio horiek automatikoki sortzeko, proiektuan ikaskuntza sakoneko sareak (deep learning) entrenatzen dira grabatutako datu multzo handietan (grabatu edo eskuz egin gabe). Sare hauek pertsonak nola mugitzen diren ikasteko gai bai dira, erreferentziazko fotogramak emanez ez gero mugimendu luze eta sinesgarriak sortzeko.

La entrada Zarautzen Zientziaz Blai 2025 se publicó primero en zarautzOn.

Partaideen artean Mikel Artetxe dugu. Bera masterra egiten zegoenean EHUko IXA Ikerketa taldean 2015ean, Zarautzen Zientziaz Blai bigarren edizioan parte hartu zuen. Gaur egun, ikertzaile saritua da, etengabe proiektu berriekin dabilena. Berak dion bezala:

“Nire ikerketa arloa hizkuntzaren prozesamendua eta ikasketa automatikoa dira. Nire esperientzia batez ere eleaniztasunean zentratzen da, baliabide gutxiko agertokietan zentratuz eta, bereziki, gainbegiratu gabeko itzulpen automatikoan eta hizkuntza arteko errepresentazio ikasketan. Azkenaldian, tamaina handiko hizkuntza ereduetan dihardut lanean“

Beraz aukera paregabea, gu guztiontzat herritar ikerlari gazte hauek ezagutzea bertatik bertara.

Azaroaren 19a · Modelo Aretoa, Zarautz

Zarautzen Zientziaz Blai 2024 · X. edizioa

Parte-hartzaileak

Esther Udabe Sánchez · Zientzialaria

Kimikan graduatua eta Kimika aplikatua eta Material polimeroetan Masterra 2020an (EHU-UPV). 2020an doktoratu zen, Polymat Zentroan (EHU) aplikazio biologikoetarako garatutako poliuretano eta poliester antimikrobiano eta hidrogel ionikoei buruzko 4 urteko ikerketa-lanaren ondoren. Doktoretza aldian patente bat garatu zuen Deakin-Melburne-Australiako Unibertsitatean egonaldian.

2020-2024 MOYUA taldean izan da berrikuntza zuzendari lanetan eta 2024ean, apiriletik aurrera TECNALIAn ari da lanean, Hondakinak balorizatzeko 20 adituen talde burua da. Beraien ikerketa hondakinen balioztatzeko teknologian oinarritzen da, Ekonomia Zirkularreko erdi erdian kokatzen da bere lana.

Naiara Rodriguez-Florez · Zientzialaria

Industria Ingeniaritzan lizentziatua TECNUNen (2011), Bioingeniaritza doktoregoa burutu zuen Imperial College London unibertsitatean (Erresuma Batua). 2017an Mondragon Unibertsitateko Goi Eskola Politeknikoan sartu zen irakasle gisa, eta bertako Gainazalen Teknologietako ikerketa-taldeko kide izan zen. Aldizkari kliniko eta ingeniaritzakoetan 36 artikulu argitaratu ditu. Young Basque Investigator Award (2017) saria jaso zuen. Bere lana 30 kongresu baino gehiagotan aurkeztu du eta beste hainbat sari garrantzitsu jaso ditu.

Gaur egun, 2019az geroztik, TECNUNeko Materialen Mekanika eta Fabrikazio Aurreratua ikerketa taldeko kide da, biomedikuntza arloko proiektuetaz arduratzen da bertan. Ikerbasque Research Fellow izan ostean (2019-2024), Ikerbasque Research Associate postua lortu berri du. Bere ikerketa-lerroak hezur biomekanikan eta hezurren ordezkoen diseinu eta fabrikazioan oinarritzen dira.

Leire Lopetegui Eguren · Zientzialaria

Itsas animaliei dien miresmenak bultzatuta, biologia gradua ikasi zuen EHU-n, ondoren Itsas Baliabideen Kudeaketan Masterra egin zuen Wageningen University & Research-en (Herbehereak). Masterreko praktikak eta amaierako lana AZTI ikerketa zentroan egin zituen. Orain, bertan jarraitzen du arrantzari lotutako tesia burutzen, Ikertzaileak prestatzeko Eusko Jaurlaritzaren doktoratu aurreko finantzaketa batekin.

Bere doktorego-tesiaren helburu nagusia da tunido tropikalak arrantzatzean nahi gabean arrantzatzen diren marrazoen dinamikak aztertzea. Horretarako, modelo matematikoak erabiltzen ditu. Modelo desberdinekin arrantzak iragarri eta espezie zaurgarri horien kontserbazio-egoera identifikatu nahi du. Ondoren, nahi gabeko arrantza hauek ekiditeko kudeaketa-neurri eraginkorrak proposatzeko.

Jakes Udabe Sánchez · Zientzialaria

Kimikan graduatua eta Kimika aplikatua eta Material polimeroetan Masterra EHUn, baita MBA (Unir). Aurten 2024an Kimika Aplikatuan doktoretza (Cum Laude) lortu du EHUn, Polymat zentroan 4 urte igaro ondoren. Bere tesia nanopartikulen eta sistema biologikoen arteko interakzioetan oinarritu da, makinak erabiliz. Nanopartikulak tumoreetan nola sartuko diren aurreikusteko ikaskuntza-ereduak sortzea zen helburua, horretan ikasketa automatikoaren aplikazioan eta datuak analisian aditua da.

Aurtengo otsailetik, BANTEC Group-eko aholkularia da I+G proiektuetan espezializatua den enpresan. Jakes ekimenak gidatzen ditu materialen zientzian, arreta berezia jarriz nanoteknologian eta horien aplikazio industrialetan.

La entrada ZZB 10. edizioa se publicó primero en zarautzOn.

ZARAUTZEN ZIENTZIAZ BLAI 2023

IX. edizioa: «Gure hirien eta herrien erronkak»

Azaroak 14, 19:00etan · Modelo Aretoa

Zarautzen Zientziaz Blai ekimenaren bederatzigarren edizio honetan, herri eta hirietan aurrean ditugun erronkez aritu dira, ingurune osasungarriak, jasangarriak eta pertsonekiko lagunkoiak eraikitzeko. Horretarako, beharrezkoa da hainbat diziplina izatea, guztien artean pertsonen eta komunitatearen zerbitzura egongo den habitat jasangarriago bat eraikitzen laguntzeko.

Zarauzko hiru ikertzaile eta profesional gaztek, Miren Juaristik, Harbil Arregik eta Iñigo Ocamicak, eraikuntza jasangarriarekin, mugikortasun berdearekin eta biztanleentzako zentzuzko eta arimazko hiri-diseinuarekin zerikusia duten proiektuak aurkeztu digute. Gurekin izan da Ula Iruretagoiena ere, arkitektoa, hirigilea eta EHUko Arkitektura Eskolako irakaslea. Irakasle-lana praktika profesionalarekin eta dibulgazioarekin uztartzen du, Gara eta Argia-ren ohiko kolaboratzailea da.

Hizlariak

Miren Juaristi Gutiérrez. Arkitektoa eta Arkitekturako Ingurumen eta Teknologia Diseinuan doktorea, Nafarroako Unibertsitatean. Senior ikertzailea da, post-doc fasean EURAC Research-en (Bolzano, Italia), Energia Berriztagarrien Institutuaren Energia Aldetik Eraginkorrak diren Eraikinak taldearen barruan. Bere ikerketa-karrera fatxada moldagarri opakoen gaian hasi zuen. Gai horri esker, nazioarteko egonaldiak egin ditu Delfteko Unibertsitate Teknikoan (Herbehereak) 2017an, Turingo Unibertsitate Politeknikoan (Italia) 2019an eta Coloradoko Unibertsitatean (Estatu Batuak) 2022an. 2020an EURACen doktoratu ondoren hasi zenetik, ikerketa-ildo hori eraikuntza-soluzio aurrefabrikatuen, jasangarrien eta zirkularren garapen teknologikoarekin osatu du. 2023ko otsailean, Pathfinder EU HEU ZERAF proiektuaren koordinazio zientifikoa hasi zen, EICk (Europako Berrikuntza Kontseilua) finantzatuta. ZERAFek eraikinetako fatxada opakuak hesi termiko estatiko izatetik modulatzaile termiko izatera igarotzen ditu. Horren ondorioz, berokuntzarako eta hozteko erabiltzen dugun energia-eskaria asko murriztu da, eta, ondorioz, baita horri lotutako karbono dioxidoaren emisioak ere. (*) Mirenek Bolzanotik (Italia) parte hartu zuen.

Harbil Arregi Martiarena. EHUko telekomunikazio-ingeniaria eta informatika-ingeniaritzako doktorea. Telekomunikazio-ingeniaritzako ikasketak egin ondoren, Donostiako Vicomtech ikerketa-zentroan hasi zen lanean 2010ean. Konputazio eta Sistema Adimendunen Ingeniaritzako masterra egin ondoren, Informatika Ingeniaritzan doktoratu zen eta bere tesia aurkeztu zuen 2021ean. Gaur egun, Mugikortasuneko eta Logistikako Sistema Adimendunen saileko ikertzaile seniorra da, eta sektore horiekin lotutako tokiko eta nazioarteko ikerketa aplikatuko hainbat proiektutan lan egiten du, artikuluak idazten ditu eta enpresei teknologia transferitzea bultzatzen du. Mugikortasun berdearen erronkari buruzko hainbat ikerketa-adibide aurkeztu zituen: «Garraio-sistema iraunkorrago bat lortzeko bidean, hainbat aldaketa bizi izan ditugu azken urteotan. Mugikortasun-araudien eta -planen helburua da, besteak beste, ibilgailu pribatua gutxiago hautatzea leku batetik bestera joateko eguneroko eta noizbehinkako jardueretara, eta erabilitako ibilgailuen kutsadurak ahalik eta eragin txikiena izatea, bai bidaiarien garraioan, bai salgaien banaketan. Arlo horietan ikerketa-lerro ugari eta oso desberdinak dauden arren, ibilgailu elektrikoen baterien kontsumoaren estimazioarekin lotutako adibide batzuk erakutsiko dira».

Iñigo Ocamica Berbois. 2016an Donostiako Arkitektura Goi Eskola Teknikoan (ETSASS, UPV-EHU) graduatutako arkitektoa, Gradu Amaierako Aparteko Saria eta Karrera Amaierako Kutxa Saria eskuratuta. 2017an egin zuen gaikuntza-masterra Valleseko Arkitekturako Goi Eskola Teknikoan (ETSAV, UPC). Masterreko azken lana (Iñigo Tudancarekin batera garatua) Mies Van der Rohe Fundazioaren YTAA (Young Talent Architecture Awards) sarietarako izendatua egon zen. Harrezkero, Iñigo Tudancarekin batera lan egin du obra publikoa (lehiaketen bidez) zein obra pribatuko proiektu hautatuak egiten. Arkitekto gazteen talde horren proiektuek aintzatespen ugari jaso dituzte, hala nola BEAU XV Espainiako Arkitektura eta Hirigintza Bienalarena 2021ean. Honela definitzen du bere lana: «Konpromisoz eta zorroztasunez lan egiten dugu, proiektu bakoitza erronka berri gisa baloratuz, kontuan hartu gabe enkarguaren izaera, eskala, kokapena edo aurrekontua. Testuingurua errespetutik baloratzen dugu. Proiektuaren beharrak eta mugak diseinu-tresna gisa lantzen ditugu, eta aukera potentzialtzat hartzen ditugu. Helburua da ingurunearekin hitz egingo duten eta bertako biztanleentzat iradokitzaileak izango diren atmosfera bakarrak aurkitzea. Proiektu eta leku bakoitzari erantzun espezifikoak ematen saiatzen gara, arreta berezia jarriz erabiltzeko erraztasunean eta eraikuntza-argitasunean; arkitektura egokia bilatuz».

Ula Iruretagoiena Busturia. Doktore arkitektoa eta hirigilea. Donostiako Arkitektura Goi Eskola Teknikoko irakaslea (ETSASS, UPV-EHU). Ikasketak amaitu zituenetik, unibertsitateko irakaskuntzan aritu da, arkitektura-diseinuen jarraipenean eta laguntzan. Arkitektura-lanbidearen inguruan 3 lan-ildo garatzen eta hausnartzen ditu: irakaskuntza, ikerketa eta eraikuntza- eta hirigintza-praktika. Interesa du praktika arkitektonikoaren ondorio politikoetan, eta arreta dimentsio sozial, afektibo eta ekologikoan jartzen du. Une honetan, laborategiko kide da, ikerketa-taldeko kide, eta COLPARK proiektuan parte hartzen du. Egunerokoan, udal-plangintzako proiektuetan eta etxebizitzak birgaitzeko prozesuetan murgilduta dago. Lanbidetik kanpo eta kanpotik barrura mugitzen da, arkitekturaren inguruko beste prozesu batzuei adi. Gara eta Argia-ren ohiko kolaboratzailea da, eta «Hiria eta beste politika batzuk II: logika komunitarioa» (Tabakalera, 2014) lana argitaratu du, eta 2022an «Proiektatu ziurgabetasuna» liburua.

La entrada <b>Gure hirien eta herrien erronkak</b> se publicó primero en zarautzOn.

La entrada Zarautzen Zientziaz Blai 2022 se publicó primero en zarautzOn.