«Kontzientzia»: ZarautzOn-en oroigarria hizlarientzat
ZarautzOn-ek Erik Aranburu zarauztar artista gazteak egindako litografia bat oparitzen die bere hizlariei. 2/15 alea Arantzazu Lizartzari eman zitzaion.
Iruña-Veleia: erromatar hiria eta grafitoen polemika
Erromatar hiria eta grafitoen polemika
IRUÑA-VELEIARA BISITA GIDATUA
ZarautzOn-ek bisita gidatua antolatu du larunbat honetan, maiatzaren 21ean, Iruña-Veleiako aztarnategi arkeologikora.
Kronologia. Historiaren 1.500 urte hartzen ditu barne Iruña-Veleiako aztarnategi arkeologikoak, Kristo aurreko lehen milurtekotik V. mendera bitartean, eta Erdi Aroko epilogo batekin. Inguruan eta hiri harresituan bertan, gero Iruña-Veleia eraikiko zuten lekuan, egindako aurkikuntzek adierazten dute bertan bazela herri handi bat, ziurrenik Zadorra bailarako erreferentea zena.
Veleiako harresia. Veleiako harresiek oppiduma inguratzen dute, 1.200 metro baino gehiagoko perimetroarekin eta barruan 10 hektareako azalerarekin. Batez beste 9 metroko altuera dute, eta 4 eta 5,5 metro arteko zabalera. Ate nagusitik gertu dagoen zatian harlanduzko estaldura ikus daiteke. Tamainaz, Lucus Augusti (gaur egungo Lugo) eta Barcino (gaur egungo Bartzelona) hirien artean dago, eta Euskal Herriko erromatar obra garrantzitsuenetako bat da.
Multzoa. Multzo arkeologiko honen tamaina handiak (hedaduran zein sekuentzia historikoan) eta kontserbazio-egoera onak aurkikuntza nabarmenak ekarri dituzte, landa-lanak eta ikerketak garatu ahala. Aurkikuntzek Arabako ondare publikoa aberastu dute, eta Arabako Arkeologia Museoaren funtsetan eta erakusketan sartu dira; museo hori ezinbestean bisitatu behar da Iruña/Veleiako kultura materiala eta haren testuingurua ezagutzeko.
2006ko aurkikuntza epigrafikoak. 2006ko ekainean, Eliseo Gilek zuzendutako talde arkeologiko batek egindako aurkikuntza batzuk hedabideetan ezagutarazi ziren. Inskripzioak zituzten zeramika-zati (ostraka) ugari ziren, hasieran III. eta VI. mendeen artekotzat jo zirenak: Egiptoko hieroglifoak, Kalbarioaren irudikapen bat eta gaur egungo euskararen antz harrigarria zuten euskarazko hitz batzuk. Berehala harritu zituzten filologoak, arkeologoak eta historialariak.
Polemika. Aurkikuntzek (400 grafito baino gehiago) eztabaida handia sortu zuten. 2008an, Arabako Foru Aldundiaren Aholku Batzorde Zientifikoak faltsutzat jo zituen, eta Aldundiak auzibidea abiatu zuen indusketaren arduradunen aurka (Lurmen enpresa). Aurkeztu zirenetik hamar urte igaro diren arren, haien benetakotasunari buruzko eztabaidak bizirik jarraitzen du.
Gurekin izango dugu egun osoan Juan Martin Elexpuru Arregi jauna, Euskal Filologian doktorea eta SOS Iruña-Veleia elkarteko kidea. Bisita gidatua berarekin egingo dugu, baita arratsaldeko plana ere.
Agenda
- 9:30: Autobusaren irteera Karmeldarretatik (Alameda hotelaren aurrean, Zarautz).
- 11:00: Iritsiera eta bisita gidatua, bai erromatar gunean, bai aurkikuntza epigrafikoen gunean.
- 13:30: Bazkaria Langraitzen.
- 14:30: Proiekzioak, azalpenak eta eztabaida aurkikuntzei buruz.
- 18:00-18:30: Zarautzera itzulera.
- 20:00: Zarautzera iritsiera.
2016ko maiatzaren 21ean, larunbata, Iruña-Veleiako aztarnategi arkeologikoa (Araba) bisitatu genuen. Juan Martin Elexpururen eskutik, erromatar hiria —harresia eta ate nagusiaren ingurua— eta aurkikuntza epigrafikoen gunea ezagutu genituen.
Langraitzen bazkaldu ondoren, arratsaldea berarekin eman genuen proiekzioekin, azalpenekin eta aurkikuntzei eta haien benetakotasunari buruzko eztabaidarekin, Zarautzera itzuli aurretik.
Juan Martin Elexpururi elkarrizketa (2016ko maiatza)
SOS Iruña-Veleia elkarteko kidea.
Zein da SOS Iruña-Veleiaren helburua?
Gure helburua iritzi publikoko korronte bat sortzea da, behingoz argitu dadin duela ia hamar urte Iruña-Veleiako erromatar aztarnategi arkeologikoko indusketetan egindako aurkikuntza izugarri garrantzitsuen inguruko auziaren egoera nahasia, eta horrek ekarri zituen ondorio guztiak.
Zein da auziaren arrazoia?
2006tik aurrera, Lurmen indusketa arkeologikoetako enpresak, lurrean aztarnak bilatzeko teknika modernoak erabiliz, latinez, zeltaz eta euskaraz idatzitako inskripzioak zituzten ostrakak edo grafitoak aurkitu zituen pixkanaka.
Zein garaiz ari gara?
Grafitoen datazioa III. mendetik V.era bitartekoa da.
Hau da, testu horiek euskaraz aurkitutako lehenak dira?
Hala da; izugarrizko garrantzia dute gure hizkuntzarentzat.
Zer gertatu da prozesu judizial bat martxan egoteko, Lurmen eta, zehazki, haren arduraduna, Eliseo Gil, aurkikuntzak faltsutzeaz akusatuz?
Eliseo Gilek zazpi urte daramatza auzipetuta, epairik gabe, guk ezagutzen ez ditugun arrazoiengatik.
Zer egiten du SOS Iruña-Veleiak egoera honetan?
Aztarna arkeologikoetan adituak diren nazioarteko adituei azterketa bat egiteko eskatu diegu, teknika modernoak erabiliz —karbono 14a, adibidez—, aurkikuntzen egiazkotasunari edo faltsutasunari buruzko benetako epaia eman dezaten. Baina, zoritxarrez, oraingoz ez dugu gure eskaerari erantzunik jaso.
Zenbat grafito edo inskripziodun hezur aurkitu dira orain arte?
Lurmenen indusketek, 2008an geldiarazi zirenak, zeltaz, latinez eta euskaraz idatzitako 400 bat inskripzio eman dituzte; euskaraz bakarrik, 40 bat grafito.
Ez al da indusketekin jarraitzen une honetan?
Ezta pentsatu ere.
Zer egin daiteke egoera honen aurrean?
Nazioarteko adituekin ikerketa bat abiatzea nahiko genuke, egiazkoak ala faltsuak diren argitzeko. Iruña-Veleiari buruzko Nazioarteko Kongresu bat egin berri dugu Gasteizen, indusketen emaitzak ezagutarazteko. Gure mailan, bisita gidatuak antolatzen ari gara Langraitzen (Araba) dagoen Iruña-Veleiako erromatar aztarnategira; gure historiaren 1.500 urte baino gehiago hartzen ditu, K.a. lehen milurtekotik K.o. V. mendera arte, antzinate berantiarreko eta Erdi Aroko epilogo batekin.
Noiz izango da hurrengo bisita?
Datorren larunbatean, maiatzaren 21ean, ZarautzOn-en ekimenez, bisita gidatua antolatu dugu Iruña-Veleiara. Ni neu arituko naiz bertan, bai erromatar hondakinen bisitan, bai bazkalostean euskarazko grafitoen eta aurkitutako beste batzuen proiekzioetan.
Zainketa aringarriak Lehen Arretan: zer jarri behar da erdigunean?
Bizitzaren amaiera bezalako gai sentikor bat poesiaz janzteko eta hain esaldi dotorez uztartzeko erakutsi zuen trebezia benetan bikaina izan zen.
«Mundu-menderatzearen ideologia»
Peter Thiel, 2002an: «Alexandro Handi bat behar dugu, Estatu Batuak murgilduta dauden korapilo gordiarra ebakiko duena. Eta presidente horrek ezin du presidente konbentzional bat izan, presidente konbentzional bat lotuegi baitago Estatu Batuetako Konstituzioaren egitura osoarekin.»
Bisita gidatuak
Hitzaldiak
Notiziak
Solasaldiak Koronavirus garaian
Tailerrak
Zineforum
