Kosmosetik Bizitzara. Zientziaren eta Artearen artean Carlos Briones eta Gustavo A. Schwartz
Bidaia bat Big Bang-etik gaur egunera, zientziaren eta artearen artean
Data: 2026ko abenduaren 2a
Ordua: 19:00
Lekua: Modelo Aretoa
Martxoaren 5ean, asteartea, 19:30etan, Zarauzko Antoniano Aretoan, "Elkano, euskaldunak eta munduaren lehen itzulia" hitzaldia izango dugu, Daniel Zulaikarekin, Elkano Fundazioko Aholkulari Batzordeko kidearekin.

Aurten munduaren lehen itzuliaren 500. urteurrena ospatzen dugu. Euskadiko ia herritar guztiok dakigu Juan Sebastian Elkano izan zela munduari bira eman zion lehena. Badakigu Getariakoa zela, baina agian ez gaude hain ziur han jaio zen ala ez. Ez denek dakite espedizioak hiru urte iraun zuela (1519-1522), bost ontzi eta 239 marinelekin abiatu zirela eta 19 baino ez zirela itzuli Elkanorekin Victoria ontzian. Batzuek badakite 31 izan zirela Sanlúcar de Barramedan ontziratu ziren euskaldunak, eta sei baino ez zirela bizirik itzuli.
Baina herrialde guztiek ez dute Elkano lurraren "zirkunnabigazioa" osatu zuen lehen gisa identifikatzen, eta are gutxiago egin zuen ekarpena aitortzen. Eta batzuek bakarrik ezagutzen dute "getaiar" horren bizitza eta lanbidea. Nola ontziratu zen Magallaesen espedizioan? Ia urte oso batean kateatuta egon ondoren, nola iritsi zen Victoria ontziko kapitaina izatera? Zein izan zen euskaldunen papera espedizioan? Nortzuk ziren? Nola gauzatu zuen bere lidergoa?
Hitzaldiaren haria euskal herritarrak dira: espedizioan parte hartu zutenak, haren antolaketan eta martxan jartzean esku hartu zutenak, eta baita herrialdea bera ere, komunitate eta kolektibo gisa, ordura arte osatutako historia guztiarekin. Bidaiaren deskribapen laburra egingo da, ontziratutako bizkaitar eta gipuzkoarren papera nabarmenduz. Juan Sebastian Elkanoren irudiari buruzko hausnarketa pertsonalarekin amaituko da.
Horri guztiari buruz hitz egiteko, Daniel Zulaika (Zarautz, 1951) izango dugu gurekin. Medikuntzan lizentziaduna eta doktorea da, eta Osakidetzan garatu du bere jarduera profesionala. Bere doktorego-tesia "Vida y obra del doctor Madinaveitia" izeneko ikerketa historikoko lana izan zen, eta bertan oñatiar mediku horren irudia berreskuratu zuen. Baina historiako gradua ere egin du Nafarroako Unibertsitateko Arte Liberalen Institutuan, eta 2018ko maiatzaren 2an amaitu zuen, "Los vascos y la primera vuelta al mundo" gradu amaierako lanarekin, aste gutxi barru argitaratuko dena. Gaur egun, Elkano Fundazioko Aholkulari Batzordeko kidea da; Eusko Jaurlaritzak eta beste erakunde batzuek gidatutako fundazioa, munduaren lehen itzuliaren 500. urteurrena gogoratzeko sortua.
Sarrera doakoa.
2019ko martxoaren 5ean, asteartea, Zarauzko Antoniano Aretoan, "Elkano, euskaldunak eta munduaren lehen itzulia" hitzaldia izan genuen, Daniel Zulaikarekin, Elkano Fundazioko Aholkulari Batzordeko kidearekin.
1. Euskal protagonismoa zuen operazio multinazionala
Zulaikak gogorarazten du munduaren lehen itzulia ez zela Magallaesen eta Elkanoren kontua soilik izan: operazio multinazionala izan zen, eta euskaldunak ziren tripulatzaile-kopuruan bigarren komunitatea; gainera, espedizioaren antolaketan ere parte hartu zuten, eta ontzigintzako mendeetako historia ekarri zuten. Hitzaldiari Victoria ontziaren Sanlúcar de Barramedara iristearekin ekin dio, 1522ko irailaren 6an: bela urratuak eta kaskoa "galbahea bezala zulatuta", Elkano popan, Ochote de Erandio kamarote gaztea (Bilbo) gabian, Juan de Acurio contramaestrea (Bermeo) eta txikiena, Juan de Zubileta (Barakaldo), 13 urterekin enbarkatu eta 16rekin itzuli zena. Sanlúcartik Sevillako Casa de la Contratacióni abisatu zioten, eta han Domingo de Ochandiano (Durango) ontziari ibaian gora laguntzeko eskifu bat erostea agintzen du, bizirik atera zirenentzako janaria (75 ogi-opil, 192 litro ardo, behi-laurdena eta meloiak) eta ontziak ekarritako 25.000 kilo iltzeak zaintzea.
2. Espeziak: bidaiaren arrazoia
Espedizio haiek komertzialak ziren, eta espeziekin dirua irabaztea zuten helburu (azafraia, kanela, intxaur-muskatua, jengibrea, piperra eta, batez ere, iltzea). Hozkailurik eta dentistarik gabeko garai batean, hondatzen ziren janarien zapore txarra eta ahoko usain txarra ezkutatzen zuten, eta sendatzeko propietateak egozten zitzaizkien; aberatsek bakarrik ordain zezaketen. Elkanok Molukatan kilo bakoitza 4 maravedirekin erosi eta Europan 400rekin saldu zuen. Espeziak Australia eta Filipinen artean ekoizten ziren, eta bi bidetatik iristen ziren Europara: Asia erdialdeko karabanak eta Indiako ozeanoa. Konstantinopla turkiarren eskuetan erori ondoren trafiko hori moteldu egin zen, eta bi herrialdek aukera ikusi zuten: Portugalek, Afrikatik behera Indiara eta Malaysiara jo eta Molukatara 1511n iritsi zenak, hau da, Magallaesen irteera baino zazpi urte lehenago; eta Gaztelak, Kolonekin espeziak bilatzen zituela Amerikarekin topo egin zuenak.
3. Egurra, burdina eta ontziak: euskaldunen indarra
Duela mila urte euskaldunak pobreak ziren, eta beharrak bultzatu zituen itsasora: Gipuzkoa eta Bizkaia ia sarrezinak ziren oihanak ziren, nekazaritzarako eta abeltzaintzarako leku gutxirekin, eta Amerikako produktuak (artoa, patata, babarrunak, tomatea) oraindik iritsi gabe zeuden. Baina bi gauza funtsezko zituzten: haritz-egurra, zorroari (ontzien egurra jan eta hondoratzen zuen moluskua) aurre egiten ziona, eta burdina, batez ere Somorrostroko meategietakoa, Bizkaia aberastu zuena eta burdinolek iltzeak, aingurak eta armak bihurtzen zituztenak. Euskaldunek duela mila urte inguru ikasi zuten ontziak eraikitzen Baionara iristen ziren merkatari normandiarrengandik, eta mendeetan zehar Atlantikoko ontzigintza eraldatu zuten (bela karratuak eta hirukoitzak, popako lema, bizkarra, gaztelu-egiturak). Zulaikaren arabera, XVI. mendean Ameriketara joaten ziren ontzien % 80 Gipuzkoan eta Bizkaian eraikitzen ziren, eta Sevilla eta Amerika arteko marinelen % 50 euskaldunak ziren.
Suzko armak Soraluzen (Placencia de las Armas), Eibarren, Elgoibarren eta Bergaran egiten ziren, eta Debatik esportatzen ziren. Magallaesen espedizioa prestatzeko, Gaztelako administrazioak Nicolás de Artieta (Lekeitio) Bilbora bidali zuen armak erostera, Sevillakoak baino hobeak eta merkeagoak: 71 kanoi, bolbora, kuirasak, ballestak, 50 eskopeta (Markinakoak edo Eibarkoak izango ziren) eta, Magallaesentzat, arnes bat, bi koselete eta sei ezpata.
4. Euskaldunak Sevillan eta Casa de la Contratación-en
Euskaldunak berrehun urte zeramaten Sevillan (1248ko konkistatik), nahiz eta biztanleriaren % 1 edo 2 baino ez izan inoiz: Gaztelako artilea Flandesera eramaten zuten, oihalak ekartzen zituzten, burdina Sevillara eramaten zuten eta garia ekartzen zuten. Baina Gaztelako administrazioaren muinean sartu ziren: Casa de la Contratación, 1503an Sevillako Alcázarrean sortua, espedizioak antolatzen zituen eta Amerikako altxorra kontrolatzen zuen (urte batzuetan 270.000 kilo zilar eta 40.000 kilo urre iritsi ziren Sevillara). Hantxe agintzen zuten Matienzok, Villasana de Menako burgostarrak, bizkaitar jatorriko familiakoak; haren zaindua zen Juan López de Recalde (Azkoitia), merkatari aberatsak, espedizioa prestatzean parte handia hartu eta Magallaesekin liskarrak izan zituenak; eta Domingo de Ochandiano (Durango), Matienzoren iloba batekin ezkondu zena: Casa de la Contratacióneko "oligarkia triangeluarra".
5. Zarautzen eraiki al zen Victoria ontzia?
Zulaikak, zarauztar gisa, pozik baieztatuko luke, baina azaltzen du ez dagoela hori ziurtatzeko frogarik. Sinesmenaren jatorria Zaldibiaren "Suma de las cosas cantábricas y guipuzcoanas" lanaren (1554) kopietako baten (zazpi inguru daude) ertzean idatzitako ohar bat da: "(La nao Vitoria) fabricóse en Gipúzcoa en la villa de Çarauz. Por cuenta del Capitán Juan Sebastián de Elcano cuyo solar es en Aya". Geroago historialariek errepikatu zuten, hala nola Soraluzek (XIX. mendea) eta Artechek, eta baita Mairin Mitchell biografo ingelesak ere (1950 inguruan), hark eraikuntza San Pelaio auzoan kokatzen zuen eta erreprodukzio bat Talaia Mendin jartzea proposatzen zuen; gaur egun Wikipedian ere agertzen da. 2009an Sevillako Unibertsitateko katedradun batek dokumentu notarialak argitaratu zituen Ondarroako Domingo de Apallua-ren ontzi baten enbargoari buruz, Magallaesen armadarako bahitua (300.000 maravedi): logikoena han eraikia izatea da, baina hori ere ezin da ziurtatu. Solasaldian gaineratu zuen Zarautzen eraikitako ontziei buruzko dokumentazioa badagoela, hala nola 1515eko eraikuntza-akta bat 300 tonelako ontzi baterako (Victoriak 85 zituen).
6. Magallaesen eta Elkanoren bidaia
1519ko abuztuaren 10ean armada (San Antonio, Trinidad, Concepción, Santiago eta Victoria) Sevillatik irten zen. Zulaikak 25 metro luze eta 6 metro zabal inguruko, 50 edo 60 tripulaturekin zihoan nao baten barne-bizitza deskribatzen du: bodega salgaiekin itxita zihoan, eta tripulazioak bizkarrean jaten, lo egiten, gaixotzen, lan egiten eta hiltzen zuen, ekuatorearen beroa, euriak, Antartikaren hotza eta ekaitzak jasanez. Espedizioko lehen hildakoa labankadaz zauritutako bilbotar marinel bat izan zen.
Hego Amerika inguratu ondoren San Julián-eko (Argentina) matxinada gertatu zen: Magallaesek hiru kapitain gaztelarrak garaitu zituen (bat exekutatu zuten, bestea uharte hutsean utzi zuten eta hirugarrena labankadaz hil zen) eta berrogei bat gizon heriotzara kondenatu zituen, tartean Elkano, barkatu egin ziona gizonak behar zituelako; maisutik marinel soil mailara jaitsi zuen eta Zulaikaren arabera ia urtebetez kateatuta eduki zuen. Ozeano Barean gosea pasa zuten, larruak eta arratoiak jan arte. Filipinetan Magallaes hil zen (48 gizon 1.800 indigenaren aurka), eta Elkano Victoriaren kapitain izendatu zuten, tripulazioak hautatuta (Magallaes erregeak izendatu zuen). 1521eko azaroaren 8an Molukatara iritsi eta iltzea kargatu zuten; Trinidad, gehiegi kargatuta, junturak zabaldu eta ura hartzen hasi zen.
7. Elkanoren erabakia eta itzulera
Erregearen agindua joaneko bidetik itzultzea zen, Molukako "atzeko ateetatik", Portugalgo baseetatik pasatu gabe. Trinidad konpontzen ari zela, Victoriak aurrera jarraitu zuen, eta Elkanok, soldadu baten ordez marinel baten buruarekin (nola edo hala etxera itzuli eta tripulazioa eta ontzia osorik ekartzea), munduari bira ematea erabaki zuen, neguko montzoiak eramaten utzita eta erregearen aginduak hautsiz. 1521eko abenduaren 21ean atera ziren, negar-malkoen artean agur eginez; Trinidaden geratu ziren 53 gizonetatik 50 hilko ziren. Victoria hasieratik ura ateratzen irten zen.
Zulaikak itsasoko historiako balentriarik handienetakoa dela nabarmentzen du Australiatik Kanariar uharteetara portuan ukitu gabe egindako bidaia: Indiako hego ozeanoak ez du uharterik, "berrogeiko zaratatsuek" ontzia moteltzen zuten eta eskorbutoa agertu zen (oraindik bi mende falta ziren zitrikoen eginkizuna aurkitzeko). Bi mende geroago Indiako ozeanoko uharte bat birdeskubritu zuten holandarrek bere lurmuturretako bati Cabo del Cano izena eman zioten. 1522ko irailaren 6an Sanlúcarrera iritsi ziren eta Elkanok 700 hitzeko gutuna idatzi zuen: "hemos descubierto y dado la vuelta a toda la redondez del mundo, que yendo por el occidente hayamos regresado por oriente". Sevillan, bizirik atera zirenek, trapuz jantzita eta eskuan kandela batekin, beren hitza bete zuten Triana-n (Nuestra Señora de la Victoria) eta katedralean (Nuestra Señora de la Antigua).
8. Azken espedizioa eta Elkanoren heriotza
Elkanok ezin zuen etxean egon: Molukatara berriro irten zen, zazpi ontziko espedizio batean, bere anaiekin, koinatu batekin eta gipuzkoar ugarirekin. Zorigaitzak izan ziren: ontziak galdu ziren eta bakarra geratu zen. Gaixo, ziurrenik eskorbutoz (baina, Zulaikak dioenez, teoria guztietarako daude), bere testamentua diktatu zuen ekuatorearen gainetik gradu batera: hamabost folio, hamar urte geroago iritsi zirenak bere oinordekoengana. Bertan ez da Zarautzez ahazten, non Gaínza abizeneko batekin ezkondutako ahizpa bat bizi baitzen: dukat bat uzten dio San Pelaio ermitari. Hil zeneko unean inguratzen zutenen artean, denak gipuzkoarrak, Urdaneta pilotu handia zegoen (Ordizia). 1526ko abuztuaren 6an hil zen eta bere gorpua itsasoan bota zuten, bela zahar batean bilduta eta harrizko kanoi-bolekin; bitartean, Getarian bere jai handia ospatzen ari ziren, San Salbador.
Solasaldian, besteak beste, hauek komentatu ziren:
Jarraian, hitzaldi osoaren bideoa eta podcasta.
Hona hemen ekitaldiko argazki batzuk:

Daniel Zulaika (Zarautz, 1951) medikuntzan lizentziaduna eta doktorea da, eta Osakidetzan garatu du bere jarduera profesionala. Bere doktorego-tesia "Vida y obra del doctor Madinaveitia" izeneko ikerketa historikoko lana izan zen, eta bertan oñatiar mediku horren irudia berreskuratu zuen. Historiako gradua ere egin du Nafarroako Unibertsitateko Arte Liberalen Institutuan, eta 2018ko maiatzaren 2an amaitu zuen, "Los vascos y la primera vuelta al mundo" gradu amaierako lanarekin. Gaur egun, Elkano Fundazioko Aholkulari Batzordeko kidea da; Eusko Jaurlaritzak eta beste erakunde batzuek gidatutako fundazioa, munduaren lehen itzuliaren 500. urteurrena gogoratzeko sortua.
Bidaia bat Big Bang-etik gaur egunera, zientziaren eta artearen artean
Data: 2026ko abenduaren 2a
Ordua: 19:00
Lekua: Modelo Aretoa
XII. edizioa
Data: 2026ko azaroaren 24a
Ordua: 19:00
Lekua: Modelo aretoa
Gonbidatu nagusia: Xabier Eizagirre, BasqueScout VFX-ren sortzailea
Data: Azaroak 20-21
Ostiralean 09.00-14.00 eta 16.00-19.00
Larunbatean 10.00-14.00 eta 16.00-20.00
Lekua: Zarauzko Malekoian, Dama ondoan
info@kuantika.eus edo 945 180 736