Flyscha Zumaiatik Debara: ibilbide hutsa baino askoz gehiago

Euria ari zuen… bizipen bat · Abuztuaren 5eko kronika

Gure jarrerak ideiek, sinesmenek edo nahiek markatzen dituztela uste dugu. Baina gure esperientzia zehatzak dira, bizipen bihurtuta, «gureak» egiten direnak, eta horiek uzten dute arrastorik sakonena gure buruan eta bihotzean.

Ostiral eguzkitsu eta koloretsu arte, egun hori modu batera irudikatu genuen. Baina euria ari zuen goizean. Adituek goiz erdirako eguraldia hobetuko zuela iragarri zuten; zentzudunenek, berriz… tira.

Algorri hondartzak gogorarazi zigun hor Yucatan penintsulako haitzen hondarrak daudela, itxuraz duela 65 milioi urte meteorito handi bat erori zenekoak; baina pasalekuen begirada San Telmo kaperara joan ohi da, non «Ocho apellidos vascos» filmeko ezkontza ospatu zen.

Ausart eta konfiantzaz hasi ginen Elorriagaraino igoera. Bidean bi erromes katalan ezagutu genituen, eta metro batzuk elkarrekin egin genituen. Zentral nuklear bat eraikitzeko aukeratutako lurraldera iristen ari ginen; baina bertako biztanleen mobilizazio herritarrak lortu zuen Iberduerok (edo gobernuak) alde egitea.

1973an Iberduerok 15 baserritako 150 hektarea erosi zituen. Enpresak uko egin ondoren, 1976an Debako Udalak erosi zituen lur horiek, eta 1980an ICONAk Babes Bereziko Natur Gune izendatu zuen (Mendata punta). Udalaren zailtasun ekonomikoek 1985ean Aldundia 33 hektarea erostera eraman zuten.

Elorriagan inork ez zuen zalantzarik izan: euria ari zuen, baina merezi zuen jarraitzea. Ezin izan genuen XIV. mendeko «Andramari» ikusi San Sebastian elizan; atariko aterpean atseden txiki batekin konformatu ginen.

Ia ikusten ez ziren baserriei begira, arkitektoen aintzatespenaren unea gogoratu genuen: XVIII. mendera arte obra-maisuen titulua gremioek ematen zuten, eta 1864ko uztailaren 22ko araudiak arkitektoen garaipen behin betikoa ekarri zuen obra-maisuen aurrean.

Sakonetarainoko jaitsierak itsasoaren erritmoaren hondoko sinfoniara hurbildu gintuen. Bustita geunden, baina harro. Mendi berdearen xarma eta itsaso grisa ikusi genituen, eta itsasoan barrena sartzen diren harkaitzen lerro zuzenak. Zerbait jan, zurrutada bat, taldearen argazkiak flyscharen harkaitzen norabidean… eta aurrera.

Orduan etorri zen zailtasuna: ez maldak ez euriak, lokatzak baizik. Zoletara itsasten zen, oinetakoek gero eta gehiago pisatzen zuten eta atzerantz irristatzen ziren. Lagun baten eskua behar genuen igotzeko. Helburura irristaldi batzuekin iritsi ginen; ez zen ezer larririk izan.

Batzuek presa zuten eta ohiko bidetik hasi ziren jaisten, asmoa lepoari jarraitu eta trenbidera jaisteko bazen ere, Mendatara iristeko. Senda berreskuratzeko bidean, balea-behatokien sistema ezagutu genuen. Azkenean, janariarekin jaisten ari ziren gure lagunekin topo egin genuen, eta ura eta laranjak eskertu genituen.

Tunelaren aterpean, trenaren etorrerak gizarte-antolaketan izan zuen eragina komentatu genuen: lanbide berriak (geltokiburuak, makinistak eta labezainak, ikuskatzaileak, zaindariak…) eta, bereziki, «kalzadoreak». Erlojuaren ezarpena beharrezkoa izan zen herri bakoitzeko orduak koordinatzeko. Kalzadoreen dekretuak zeregin zehatzak ezartzen zituen, eta jai egun guztietan mezara joan behar zutela ere bai, zerbitzuan egonda ere.

Harrobiaren historia ere ezagutu genuen: dinamita bankuen oinean eta «ziriak» erabiltzea, lehen itsasoz eta 1901ean trena iritsi ondoren tunelaren bidez garraiatzea, eta enpresa batzuk (Lezama, Txarturi, Txorrotxa…) 100-120 lagunentzako lana ematen, gehienak atzerritarrak, asko portugaldarrak. Hor lan egin zuen Txirrita bertsolariak ere.

Debako 974 metroko tunelera ere hurbildu ginen, eskolara, erosketetara edo lanera joateko egunean lau aldiz zeharkatzen genuena. Jolasen, arriskuen eta izuen oroitzapenak pilatzen dira.

Euria etengabe ari zuen. Araztegiaren inguruan errepiderako igoera hasi genuen; bi zatitan soka bat dago euskarri. Itziarko Amabirjinaren bueltatik «La Hilandera» aparkalekura jaitsi ginen. Debako kondaira ezagunenetako bat Hilandera da: Alostorreko Magdalena eta bere alaba Katalintxu, eta harkaitzetan agertzen den marinel frantses zauritua (Gaston), Katalinek maitemindu zena. Gaston itzuli eta Katalinek haren heriotzaren berri jakitean, amaren besoetan hiltzen da, irribarrez.

Imanol Larzabalen «Alostorretan» eta Joxan Artzeren «Alostorrea» kantak ekarri ditugu hona.

Imanol Larzabal · Alostorretan Joxan Artze · Alostorrea

Euripean iritsi ginen Debara, 14:15ean. Debara hurbiltzean, trenbidearen trazaduraren inguruko eztabaida (1895/1901) gogoratu genuen, eta Florencio Marquiegui (EAJko diputatua, EUDELen sustatzailea 1934an) eta José Manuel Ostolaza filantropo errepublikarra, Debako EBEFOren (Ostolaza Emigranteen Eskola Liburutegia) sortzailea.

Arropa bustiak aldatu nahi genituen, baina komunak itxita zeuden. Jantoki zaratatsu batean bazkaldu genuen denok pozik; denborak aurrera egin ahala, batzuk joan ziren eta giroa lasaiago zegoen. Jose Mari Izaga gonbidatua iritsi zen: ingeniaria, egurrezko makinen aditua, euskal artisau-lanbide zaharrei buruzko liburuak argitaratu dituena, Debako Arrisku Nuklearraren Aurkako Herri Batzordeko kolaboratzailea eta Done Jakue Bidearen Lagunen Elkarteko presidentea.

Harekin erromes garaikidearen zentzuaz eta haren tipologiaz hitz egin genuen, eta Batzordearen jarduera aztertzen hasi ginen. Tertulia amaitzea zaila izan zen; etorkizuneko lankidetzak ere pentsatu genituen: Lasturko kanalaren ibilbidea, esaterako, Eduardo Garciaren «Deba eta Zezenak» liburuaren laguntzaz zezenen munduari buruzko solasaldi baterako abiapuntu izan litekeela.

Argazkiak