Errio, barratik Mapilera

Ikusmin handia sortzen ari da Errio dokumentala, eta beterik zegoen Modelo aretoan honela adierazi zigun lan, proiektu bikain honen egileak, Ibon Gaztañazpik:

“Ez dakit ezer arraun egiten dudan lekuari buruz, eta hori gizarte osoari dagokio: ez daukagu bizi garen lekuaren ideiarik.”

Filma ikusi ondorengo solasaldian honela aipatu zigun proiektu honen sorrerari buruz:

“Orioko Udalaren ekimena izan zen. Duela hiru edo lau urte jarri ziren nirekin harremanetan, baina aitortzen dizuet bi aldiz ezetz esan niela. Handi geratzen zitzaidan. Banekien zer material zegoen hor eta ez nintzen ausartzen zezenari adarretatik heltzen. Azkenean, Xabier Alberdi eta Xabier Agoterekin bildu nintzen eta ez zidaten aukerarik eman. Egiteko esan zidaten.”

Bi aditu hauei buruz honela mintzatu zitzaigun: “Lagunak dira, ezer baino lehen. Xabier Alberdi ‘letra txikia’ ematen dizuna da, 1.500 urteko dokumentu bat ateratzen dizuna eta Ipar Amerikako idatzi zaharrenak Orioko edo Hondarribiko arrantzale batenak direla frogatzen dizuna. Agote, berriz, arima da; berak animatu ninduen egitera. Albaolaren lana balioan jarri behar da, Gipuzkoako itsas ondarean mugitzen ari den guztiaren atzean beraiek baitaude. Ondo inguratuta egoteak apaltasun ikasgai erabatekoa ematen dizu.”

Lan hau burutzeko zenbat denbora behar izan zuen eta zer zailtasun izan zituen ere aipatu zigun: “Hiru urte inguru lehenengo ‘ezetz’ hartatik.” Bere hitzetan luzeena ikerketa izan omen zen, urtebete osoa dokumentatzen, gauza batek bestera eramaten baitzuen. Ondorioz, zailena aukeratzea izan zaio; kanpoan geratu baitira piraten, kontrabandisten eta baita Holandatik ihes egin behar izan zuen jendearen industria-espioitzaren istorio harrigarriak ere. Halere, baserriaren eta itsasoaren arteko fusio hori deskubritzeaz eta filmean pantailaratzeaz harro omen dago: “Baserritarra ez zen itsasoari bizkarra emanda bizi, itsasoarentzat bizi zen.”

Xabier Agotek Oria ibaian egiten ziren ontzien eraikuntzaren berri eman zuen: nabarmendu zuen euskal basoak kudeatzeko erabiltzen zen kultura tekniko jasangarria, nola aukeratzen ziren haritzak eta nola tradizio horrek, hein handi batean galdua bada ere, ontzigintza industria puntakoa garatzea ahalbidetu zuen.

Xabier Alberdik XVII. mendeko mutrikuar Antonio Gaztañeta itsasgizon eta ontzigile ospetsuaren figura izan zuen hizpide. Erriberako arotzen ezagutza enpirikoa teorizatzeko izan zuen gaitasunak eragin handia izan zuen Ingalaterra eta Holanda bezalako potentzien armadetan.

Halaber, gatzaren merkataritzaz eta elikagaiak (arraina) kontserbatzeko gatzak zuen garrantzi estrategikoaz aritu zen; azaldu zuen nola produktu horren merkataritzak —maiz inportatua— ezinbesteko garrantzia zuen tokiko ekonomiarako, kostaldeko baldintza geografikoek ez baitzuten gatzaren tokiko ekoizpena errazten.

Memoria eta nortasuna: Euskal nabigazioaren garrantzi historikoa izan arren, gaur egungo gizarteak bere iraganari bizkarra eman diola dirudiela hausnartu zen; prozesu horri memoria kolektiboaren “atrofia” deitu zitzaion.

Azkenik, Xabier Agotek Albaolak Kanadara San Juan naoaren erreplikarekin egingo duen espedizioaren azken berriak eman zizkigun. Bidaia hori historia zuzenean bizitzeko aukera izango baita, eta maiatzaren lehen asterako mastak jarriko dituztela aurreratu zuen.

Halere ez bazineten izan hona hemen solasaldia berriz ikusteko aukera:

Bideoteka