Ukrainako gerra eta errusiar inbasioa: hiru panpindun matrioxka

2023ko bigarren hitzaldi honetan, Ukrainako gerra hasi zeneko lehen urteurrenarekin bat etorriz, Asier Blas Mendoza izan genuen gurekin. Gerra honek munduan dituen ondorio geoestrategikoak azaldu zizkigun, eta elkarrekin konektatutako hiru gatazka autonomo ezkutatzen dituen eztabaida gisa deskribatu zuen, gutxienez: hiru panpinako matrioxka bat bezala.

Jarraian, hitzaldi osoaren bideoa.

Hitzaldiaren laburpena

Bere azalpenean, Asier Blas Mendozak gatazka hedabideen sinplifikaziotik harago aztertzen du. Elkarren gainean jarritako hiru mailatan egituratzen du, panpin errusiarrak (matrioxkak) bezala, eta bere sustrai historikoak, geopolitikoak eta ekonomikoak aztertzen ditu.

Sarrera: hasierako kontakizuna eta justifikazioak

Vladimir Putinek 2022ko otsailaren 24ko inbasioa justifikatzeko egin zituen hitzaldiak entzutean, hizlariak déjà vu sentsazioa izan zuen: Mendebaldeko potentziek aurreko esku-hartzeetan erabilitako argudioak ziren.

• Gerra humanitarioa: NATOk 1999an Jugoslaviaren aurka egindako erasoaren antzekoa, genozidioa saihesteko beharrarekin justifikatua (orduan Kosovon eta, Errusiaren kasuan, Donbasen).
• Prebentziozko gerra: 2003an Irakeko suntsipen handiko arma faltsuen argudioaren antzekoa.
• Desnazifikazio-gerra: izaera mesianikoko justifikazio ideologikoa, Mendebaldeko «demokratizazio-gerren» parekoa. Iritzi publikoa mobilizatzeko balio du, baina benetako eragilea ekonomia- eta segurtasun geopolitikoko interesak izan ohi dira.

Lehen panpina: ukrainarren arteko barne-gatazka

Barne-mailarik sakonena Ukrainako gizartearen baitako identitate- eta ekonomia-lehia da, Sobiet Batasunaren erorketaren ostean areagotu zena. Hizlariak ukrainartasunaren bi ikuskera bereizten ditu:

• Sobietar osteko edo ekialdeko eslaviarra (hasieran hegemonikoa): Ukraina Errusiarekin eta Bielorrusiarekin historikoki eta kulturalki senidetzat hartzen du. Hegoaldean eta ekialdean nagusi zen, eremu industrializatuenetan, non ekoizpen-kateak sobietar osteko espazioarekin lotuta baitzeuden.
• Erdialdeko Europakoa edo mendebaldekoa (minoritarioa 90eko hamarkadan): osagai erromantiko-nazionalista indartsua du, ukraineraren zentraltasuna aldarrikatzen du eta errusiar ondarea baztertzen du. Mendebaldean errotu zen gehien, non per capita errenta txikiagoa baita eta Erdialdeko Europarekin migrazio-loturak baitaude.

2014ko inflexio-puntua. Hizlariaren arabera, egungo gatazka ez da 2022an hasi, 2014an baizik, Viktor Yanukovitx presidente legitimoa kargutik kendu zutenean. Hark estatu-kolpetzat jotzen du, Frantziak, Alemaniak eta Poloniak bideratutako trantsizio-akordioa bete gabe geratu ondoren. Honako hauek ekarri zituen:

• Errusiak Krimea bere egin zuen.
• Hegoaldeko eta ekialdeko (Donbas eta Lugansk) matxinada, deszentralizazioa eskatuz.
• Ekialdeko gerra zibilaren hasiera, Kievek «eragiketa terroristen aurkakoa» izendatua.

Muturreko eskuinaren normalizazioa. Lehen marjinaltzat edo erradikaltzat jotzen ziren alderdi eta ikurrak (historikoki nazismoarekiko kolaborazioarekin lotuak, Stepan Bandera eta UPAren bidez) normalizatzen joan ziren, eta Ukrainako establishment politikoaren kontakizunetan txertatu ziren 2014tik aurrera.

Bigarren panpina: Errusia eta Ukrainaren arteko gatazka bilaterala (eta NATOren hedapena)

Bigarren maila honek barne-mugak gainditzen ditu, eta Mosku eta Kieven arteko harreman geopolitikoan kokatzen da, Mendebaldeak baldintzatuta:

• Minskeko akordioak ez betetzea. Minsk 1 eta Minsk 2 akordioak, Donbasa baketzeko diseinatuak (Ukraina barruko autonomia emanez), ez ziren benetan bete nahi izan: ez Mendebaldeko sinatzaileek (Angela Merkel, François Hollande), ez Ukrainako buruzagiek (Poroxenko eta Zelenski), protagonistek berek geroago egindako adierazpenen arabera.
• NATOren zeregina. Sobiet Batasuna desegin zenetik, Aliantza Atlantikoa etengabe zabaldu da ekialderantz, Gorbatxoven aurrean egindako promesa historikoak hautsiz.
• Errusiaren itotze estrategikoa. Estatu Batuetako think tanken txostenetatik (adibidez, 2019ko RAND Corporationen txostenetik) eta lehenagoko zigor ekonomikoetatik abiatuta, sobietar osteko espazioaren periferian tentsioak sortu nahi izan ziren Mosku higatzeko: Nord Stream 2 gasbidearen blokeoa, koloretako iraultzak eta eskualde-gatazkak.

Hirugarren panpina: hegemoniaren aldeko borroka globala eta Hego Globalaren rola

Matrioxkaren esparru zabalenak gerra Estatu Batuen gainbehera erlatiboaren, Txinaren gorakadaren eta mundu-ordenaren birmoldaketaren testuinguruan kokatzen du:

• Europaren menpekotzea. Hizlariaren analisiaren arabera, Estatu Batuek Europar Batasuna beren interes estrategikoei lotzea lortu dute, eta Berlin-Mosku ardatz ekonomikoa moztu.
• Europarentzako eragin ekonomikoa. Errusiako energia-hornidura eteteak behartu egin du EB Estatu Batuetako gas likidotua inportatzera, prezio askoz handiagoan. Ondorioak: lehiakortasun industrialaren galera, enpresak AEBetara lekualdatzea eta gastu militar handiagoa, Ipar Amerikako armagintza-industriaren mesederako.
• Hego Globalaren jarrera. Mendebaldeko blokearen aldean, Txina eta India bezalako potentziek beren interes nazional subiranoak defendatzen dituzte: ez diete Errusiaren aurkako zigor ekonomikoei atxikitzen, eta aktiboki egiten dute merkataritza harekin. Hizlariarentzat, emantzipazio geopolitiko globalaren prozesu baten seinale da.

Ondorio orokorra

Asier Blas Mendozak ondorioztatzen du 2022ko Errusiaren inbasioa ekintza militar justifikatu ezina eta legez kanpokoa dela, eta gatazka modu tragikoan larriagotzen duela. Hala ere, azpimarratzen du ezin dela ulertu ezta konpondu ere bere sustrai sakonak kontuan hartu gabe: Ukrainaren barne-oreka 2014az geroztik hautsi izana, NATOren hedapenaren presioa eta Estatu Batuek gidatutako hegemonia globalaren aldeko borroka interinperialista handia, Eurasia ahultzeko eta Europako aliatuak menpeko izateko.

Hona hemen ekitaldiko argazki batzuk: