Kosmosetik Bizitzara. Zientziaren eta Artearen artean Carlos Briones eta Gustavo A. Schwartz
Bidaia bat Big Bang-etik gaur egunera, zientziaren eta artearen artean
Data: 2026ko abenduaren 2a
Ordua: 19:00
Lekua: Modelo Aretoa
Artzaintzak duen garrantzia eta berarekin ekarri zituen bizimoduen aldaketa ikusiko dugu. Euskal Herriko artzaintza mota guztien artetik, azken 100 urteotan izan dugun mendiko artzaintza tradizional eta estentsiboa azalduko digu, eta bertako saroia (etxola) mota ezberdinak.
Gaurdaino heldu zaigun kultura eta ondare material zein immateriala ezagutuko dugu. Hitzaldia argitzeko, irudi, argazki eta hainbat diapositiba ikusteko parada izango dugu.
Hizlaria: Fermín Leizaola.
Asteartea, azaroaren 28a, arratsaldeko 7:30ean Zarauzko Antoniano aretoan. Sarrera doakoa.
2017ko azaroaren 28an, asteartean, Zarauzko Antoniano Aretoan "Euskal Herriko artzainen bizimodu, sinesmen eta ohiturak" hitzaldia egin zen, Fermín Leizaolarekin, etnografoarekin eta Aranzadiko Etnografia Saileko zuzendariarekin. Jose Mari Larramendik aurkeztu zuen hizlaria, eta hitzaldiaren ostean galdera-txanda izan zen.
1. Sarrera eta metodologia
Leizaolak bere ibilbide luzea azaldu zuen: 1958an sartu zen Aranzadin eta Jose Miguel de Barandiaranekin eta Julio Caro Barojarekin trebatu zen antropologia kulturalean eta etnografian. Barandiaranek etengabe errepikatzen zuen esaldi bat gogoratu zuen: "bizi ez dena nekez interpreta daiteke". Horregatik azpimarratu zuen ikerketa ez dela liburuetatik soilik egin behar, eremuan bertan bizi eta parte hartu behar dela: 59 urte zeramatzan landa-lanean artzainekin eta baserritarrekin, haien lanetan lagunduz (ardiak ateratzen eta bilatzen, jezten, esnea iragazten).
2. Artzaintzaren jatorria eta eboluzioa
Artzaintza Ekialde Hurbilean sortu zela azaldu zuen, Ilargi-erdi Emankorrean, duela 10.000 urte inguru, gizakia ehiztari eta biltzaile izatetik ekoizle izatera igaro zenean. Prozesu hori Euskal Herrira duela 5.000 urte inguru iritsi zela esan zuen, eta hala egiaztatzen dute aztarna arkeologikoek eta hizkuntzako zein etnografiako elementuek (adibidez, abere hitzaren sustraiak, "aberats" eta "aberastasun" hitzetan ere agertzen denak).
3. Tresnak, ohiturak eta teknika tradizionalak
Hitzaldian zehar artzainen eguneroko bizitzako hainbat elementu azaldu zituen: likidoak zurezko ontzietan berotzeko sistema zaharra (harri goriak sartuz), sueroarekin matoa (errekesoia) egiteko modua, adarrezko edalontziak, eta animaliak identifikatzeko belarrietako markak eta okre naturalak. Harrapariak eta animalia kaltegarriak (otsoak, hartzak, azeriak…) kentzeko trikimailu eta tranpak ere aipatu zituen.
4. Artzaintza motak eta txabolen bilakaera
Hiru artzaintza mota bereizi zituen: artzaintza egonkorra (baserrietako animalia gutxi batzuekin), trasterminantea (udalerri batzuk zeharkatzen dituena) eta transhumantea (Pirinioetako haranen eta Bardeen arteko bide luzeak egun askotan egiten dituena, 1.500-2.000 ardi inguruko taldeekin). Mendiko txabolen bilakaera ere aztertu zuen: lehengo txabola xumeetatik (harrizkoak, teilarik gabekoak eta ur korronterik gabekoak) gaur egungo azpiegitura modernoagoetaraino. Gogorarazi zuen larre komunak artzainen erabilera-eskubidekoak direla, baina ez haien jabetzakoak.
5. Euskara eta lurralde-banaketa
Atlantiko eta Mediterraneo arteko isurialdeen banalerroak euskaran eta bizileku-ereduan duen garrantzia nabarmendu zuen: iparraldeko isurialdean (Gipuzkoa, Bizkaia, Nafarroa hezea eta Iparralde) bizileku sakabanatua nagusitu da, eta horrek, maisuaren eta administrazio zentralizatuaren kontrol zuzenetik urrun, euskararen biziraupena lagundu zuen.
6. Galdera-txanda eta gaur egungo erronkak
Jose Mari Larramendik galdetuta, Leizaolak azaldu zuen bere landa-lana mapa batean kontrolatzen duela, baina inoiz ez duela dena ezagutuko: astean behin edo birritan irteten da mendira eta beti aurkitzen du zerbait berria, Gipuzkoa "zapi zimurtu bat" bezalakoa baita. Artzain-txakurrari buruz, gaur ezagutzen den txakurra XX. mendearen hasieran sartu zela artaldeekin esan zuen; lehen, otsoen aurkako mastinak (lepoko arantzadunarekin) zaintzen zituen artaldeak. Aralarreko larre komunen gatazkari buruz ere hitz egin zuen: erabiltzaileen interesak ez datoz beti bat, eta mendira ibilgailu motordunekin igotzen da gaur egun; belaunaldi-erreleboaren zailtasunak ere aipatu zituen. Amaieran ohartarazi zuen adineko pertsona bat hiltzen denean transmisio oralaren eta herri-kulturaren altxor handi bat galtzen dela.
Jarraian, hitzaldi osoaren bideoa eta podcasta.
Hona hemen ekitaldiaren argazki batzuk:

Fermín Leizaola etnografo donostiarra da: Aranzadiko Etnografia Saileko zuzendaria, Euskal Herriko Atlas Etnolinguistikoaren koordinatzailea eta Gipuzkoako Aldundiaren Zaharkinak proiektuen egilea. Euskal Herriko Artzaiak, Gorbeiako Artzaintza, Gipuzkoako Artzainak eta Euskal Arkitektura herritarra liburuen egilea ere bada.
Jose Miguel Barandiaran Ikerketa Saria, Aldundiaren Ondare Saria eta, oraintsu, Eusko Ikaskuntzaren Manuel Lekuona Saria jaso ditu. Gure herri-memoriaren zaindaria eta artzaintzak sortu duen kulturaren begirale da, eta, bereziki, artzainen lagun handia.
Bidaia bat Big Bang-etik gaur egunera, zientziaren eta artearen artean
Data: 2026ko abenduaren 2a
Ordua: 19:00
Lekua: Modelo Aretoa
XII. edizioa
Data: 2026ko azaroaren 24a
Ordua: 19:00
Lekua: Modelo aretoa
Gonbidatu nagusia: Xabier Eizagirre, BasqueScout VFX-ren sortzailea
Data: Azaroak 20-21
Ostiralean 09.00-14.00 eta 16.00-19.00
Larunbatean 10.00-14.00 eta 16.00-20.00
Lekua: Zarauzko Malekoian, Dama ondoan
info@kuantika.eus edo 945 180 736