Lasturko ubidean barrena

Ohi bezala, trena bere orduan iritsi zen, 8:20an. Zortzi lagun igo ginen bagoira. Beste hiru geroago joango ziren autoz Lasturrera, solasaldian eta bazkarian parte hartzeko.

Aukeratutako arropaz, prestatutako hornidurez eta aurreko bidaiaren oroitzapenez aritzeko denbora besterik ez. Ah… Zakoneta, Arranomendi, tunela eta… Deban ginen.

Kafesnea Salburdin. Bidaiaren plana eta mugarriak aztertu genituen.

Ikusi eta gogoratuko genituenaren azpian dauden gaiak eta eztabaidak identifikatu genituen: oinarrizko zerbitzuen kudeaketa publikoa ala pribatua, ezarrita daudenen presioa merkatuaren egiturari eusteko eta lortutako posizioak defendatzeko, komunitatearen erreakzioak, eta proiektu sozioekonomiko berriak ezartzeko erakunde eta administrazioekin egindako negoziazioak. Oroitzapenak XIX. mendekoak izango dira, baina gaur-gaurkoak dira erabat.

Errepidearen ondoko pasealekutik hasi ginen oinez. Ozioren aurretik igaro ginen; atzean daude San Roke jaietako entzierroetarako zezentegiak, eta antzinako hiltegian dagoen gaztetxearen kolore «korporatiboak» ere ezagutu genituen.

Eskuinean Maspeko dorretxea ikusi genuen. Jabe den familia, Sasiola eta Munibe leinuen ondorengoa, gaur egungo politikako pertsonaia ezagun batena da: Alfonso Alonso Aranegui, Gasteizko alkate eta ministro ohiarena; haren familia oso lotuta dago Debarekin.

Guardia Zibilaren kuartel ohi esperpentikoa —gaur egun etxebizitza bihurtua— ikusi ondoren, Casacampoko hezeguneak begiztatu genituen; bertan txaletak eraikitzea ere proiektatu zen. Zorionez, biodibertsitate aberatseko hezegune txiki hau berreskuratzen ari dira.

Atzealdean Irarrazabal etxea ikusi genuen; bertan zegoen bi itsas-errotetako bat (bestea gaur egungo Errotazar futbol-zelaian zegoen). 1482an aipatzen dira jada.

Martin Ochoa Irarrazabal, 1583an jabea, Debako alkatea zen. Burdina eta artilea garraiatzen zituzten ontzien eraikitzaile eta jabea izan zen. Urte batzuk geroago, arrantzan eta baleetatik ateratako produktuen ustiapenean sartu zen.

Ibaiari begira egoteari utzi eta barnealdera abiatu ginen. ACME Devara (Makina-erremintaren Merkataritza Elkartea) iritsi aurretik —«industria-enplegu iraunkorra» sortu nahi zuten 18 debarrek sortua, eta Eguzki eta Danobat SArekin batera Danobat kooperatibaren sortzaileetako bat—, ibaiaren meandroan barrena sartu ginen Antzondo baserrirantz. Hemen zegoen desagertutako Artzabalgo ikuztegia.

Baita Guillermo Marquiegui larru-lantegia ere, gure haurtzarora arte jardun zuena.

Aurrez aurre Artzabalgo zentrala genuen, 1924ko otsailaren 17ko osoko bilkuran onartua, 18.899 pezetako aurrekontuarekin. Haren transformadorea 1926ko martxoaren 11n esleitu zitzaion AEG Ibérica de Electricidadi. Lastur-Deba ubidearen amaieran gaude.

Udal-elektrizitatearen ekoizpena eta hornidura

Ubidearen goiburuan, Ugarte Zarra zentralaren (Lastur) eraikina 1926ko martxoan onartu zen, 13.500 pezetan, eta 1927ko urtarrilaren 7an «150/180 zaldiko motor-sorgailu bat eta 120 KWH-ko sorgailu bat Otto Dentzi» erostea onartu zen.

Baina Udalak ezin izan zuen ura eta elektrizitatea hornitu 1928ko abenduaren 17ra arte, «Tribunal Inferior de Guipúzcoa»-ren aldeko epai bat aplikatuta.

Ia bost urte igaro ziren Debako Udalak «bi jauzietako eta lineako makineria elektriko eta hidraulikoa eskuratu eta muntatzeko lehiaketa» Aldizkari Ofizialean eta Bilboko eta Donostiako prentsan iragarri zuenetik (1923ko abuztua).

Era askotako zailtasunak eta oztopoak sortu ziren.

Finantza-arazoek aurrekontua 550.000 pezetatik 711.000ra aldatzera behartu zuten, eta horrek hasierako finantzaketa-plana berriz planteatzera eraman zuen, 1.100 obligazio jaulkiz eta aurreikusitako diru-sarrerekin. Behar horiek zirela eta, Udalak Banco Guipuzcoanoren eta Aurrezki Kutxa Probintzialaren laguntza eskatu behar izan zuen, bai eta bere jabetzako lursail batzuk saldu ere.

Lasturreko ur-ubidearen obrak aurreikusi gabeko edo gaizki ebaluatutako zailtasunak izan zituen: materialen garraio korapilatsua, indusketa- eta harrobi-lan konplexuak, eta saihestezinak diren eguraldi-baldintzak. Horien ondorioz, hasierako kontratua suntsiaraztea onartu eta «administrazio bidezko obren» sistemarekin jarraitu behar izan zen. «Kontratistaren borondate onari» esker —«zailtasun guztiak konpontzeko, obren kalitatea kaltetu gabe»—, Udalak epeak luzatu zituen, eta ez zion hileko ehuneko bateko isuna ezarri, justifikatutzat jotzen baitzituen, kontratuaren espirituaren arabera.

Baina baliabide tekniko eta juridiko guztiak erabiltzera, eta Batzar Nagusietan, Parlamentuan eta, batez ere, Gobernuko presidentearen eta Gobernazio ministroaren aurrean zituzten harreman politikoak baliatzera behartu zuena bi errotetako jabeen aurkakotasun zuzena izan zen: Conde del Valle eta, bereziki, «Hijos de J. J. Trecu»; azken honek, bere burua defendatzeko, «32 urte zeramatzala Herriari energia elektrikoa hornitzen» zioen.

Haren argudio nagusia zen «Debako Udalak, herria urez hornitzeko aitzakian, energia elektrikoko fabrika bat jarri nahi duela, horretarako derrigorrezko desjabetzera joz».

Auziak, demandak eta errekurtsoak bata bestearen atzetik etorri ziren, eta ahalik eta instantzia guztiak igaro zituzten, garai hartako aditu eta abokatu onenen lanari esker. Lehiaketen epeak, erabilitako prozedurak eta Udalak onartutako ur- eta elektrizitate-tarifak etengabe judizializatu ziren.

Bi zentral horiek martxan jarrita, Debako Udalak Iberduerori erositako elektrizitatearen % 19 ekoizten du.

Hemen dugu ezarrita dauden enpresen interesen defentsaren adibide bikaina, operadore berri posibleen aurrean. Baita oinarrizko zerbitzuak udalaren esku uztearen komenigarritasunari buruzkoa ere: haien eraginkortasuna eta segurtasuna.

Gogoeta horiek partekatu ondoren, zentral hidroelektrikoaren atzetik, atsedenik gabeko igoerari ekin genion, bide lehor eta egoera onean dagoen batetik, nahiz eta ez den oso erabilia: zenbait zatitan belarrek, sasiek eta asunek hartuta dago. Hogei minutu gogor izan ziren Istiña baserriraino. Autobidearen urruneko zarata unetik unera handitzen da, eta autobideko zubia pixkanaka hurbiltzen.

Goian, ikuspegi ikusgarriez gozatu genuen. Haize leun batek freskatzen gaitu, eta izerdiak gure gorputzen tenperatura are gehiago jaitsarazten du.

Udal-ur zerbitzua

Ikuspegi paregabe honetaz baliatu ginen ur-kontsumoaren datuak eta Debako herriaren hornidura-egoera gogoratzeko. Carmelo Urdangarinek Debako Udalaren 1963ko Memorian argitaratutako informazioak erabiltzen ditut.

1870ean Debak 1.500 biztanle ditu, eta udan 3.500 izatera iristen dira. Dauden bi iturri publikoek eta ikuztegiak ematen dute hornidura. Udan, ur-eskasia larria da.

Garai hartan ur-beharrak honela kalkulatzen ziren:

• Eguneko 2 litro biztanleko.
• Eguneko 20 litro, garbiketa pertsonala, arropa garbitzea eta beste batzuk gehituta.
• 80 litro, animaliak ere kontuan hartuz gero.

Udalak «iturburu osasungarrien ura herrira ekartzeko» proiektua abiatzen du (1870eko azaroaren 20a). Zailtasunak daude ura bideratzeko eta biltegietan, eta uraren kalitatea batzuetan hobetzekoa da.

Era berean, indusketak egiteko agintzen du, eta hiru iturburu berri aurkitzen dituzte. Arriolakoak biztanleko eguneko 65 litro ematen dituela kalkulatzen dute.

Iturrien kokapena erabakitzeko orduan, eztabaidak sortzen dira herrian. Plaza Zaharra da aukeratutako lekuetako bat, eta herriko jaietako zezenekin bat egiten zuenez, azkenean burdinazko iturri bat jartzea erabakitzen dute, baina «jarri-kentzekoa».

Lehen aldiz, ura partikularrei saltzea planteatzen da (1871). Sei herritarri (minutuko 20 litro) eta bizkondeari (6 litro) saltzea onartzen da, eta horrek protesta larriak eragiten ditu, udalaren erabakia baliogabetzeraino. Baina 1876an beste salmenta-akordio bat egiten da lau pertsonarekin: minutuko 34 litro.

1895ean, Udalak etxez etxeko hornidurarako lehen akordioa lortzen du. 20 eskaera jasotzen dira, eta prezioa 0,15 pezeta da metro kubikoa, eta 0,20 udan.

1919an, ibaiaren eskuinaldeko «Zazpi Iturrieta» iturburuko urak erabiltzea planteatzen da, distantziak eta ponpatu beharrak zailtasunak sortu arren. Azkenean, 134.169 pezetako obra onartzen da. Horrek tarifak igotzea dakar: 0,30 pezeta metro kubikoa, eta 0,50 udan.

Egoera hori 1923ra arte luzatzen da; orduan, «Arbizcoa»ko ura Lasturtik ekartzea planteatzen da, ubide bat eraikiz. Proiektua bi zentral elektrikoak eraikiz osatzen da, lehen aipatu ditugunak, ubidearen mutur banatan.

1923ko tarifak hauek ziren: 0,60 pezeta ur-metro kubikoa, eta elektrizitaterako, 2,66 pezetako eskala kilowatt bat baino gutxiagoko kontsumoetarako, eta 0,93 pezeta/kW 6 kW-tik gorako kontsumoetarako.

Edateko uraren batez besteko kontsumoari buruzko gogoeta partekatu genuen —eguneko 144 litro— eta gure benetako beharrei buruzkoa. Munduan edateko urak duen gabezia izugarriaz ere jabetu ginen: planetako uraren % 1 inguru baino ez da geza eta kontsumitzeko modukoa.

Berriz ere martxan jarri ginen, autobidearen azpitik jarraitzeko. Ibilgailuen hotsa entzuten genuen junturetan, eta autobideari eusten dioten zutabe ikusgarriak eta Antzondoko sakan sakona ikusi genituen.

Poliki igo ginen, eskuinean Perlakua baserria eta Saka markesaren lurraldea utzita.

Sasiolako harrobia eta Praileaitz

Azkar irabazitako altueratik Sasiolako harrobien ikuspegi erasokorra ikusi genuen; Praileaitz kobazuloa mehatxatzen dute, eta bertan Madeleine aldiko zintzilikarioak aurkitu dira. Irudia ikusgarria, deigarria eta bereziki erasokorra da.

Sasiola eta Astigarribia

Atzean, Deba ibaiaren ondoan, Sasiolako komentu-ospitalearen aurrean, Astigarribiako San Andres eliza identifikatu genuen. Ferra-formako leihoa, zalantzarik gabe, erromanikoaren aurrekoa da, eta lehen aztarna bisigodotzat hartzen da (1080).

Arbil kobazulotik gertu igaro ginen; Jesus Altunak eta Barandiaran aitak esploratu zuten 70eko hamarkadan.

Lastur-Deba ur-ubidea

Bat-batean, ikuspegia erabat aldatzen da. Lastur beheko haranaren isiltasunak inguratzen gaitu. Berehala aurkitu genuen Arbizkotik Debara ura ekartzeko eraikitako ubidea (1923-1926). Ingeniaritza-proiektu oso bat ahalbidetu zuen, eta bi zentral hidroelektriko eraikitzea ekarri zuen: Ugarte Zarra Lasturren eta Artzabal Deban.

Ia hiru kilometro egingo ditugu ubidearen beraren gainetik.

Haranaren hasieran daude Sustraixa eta Artia baserriak. Leku zoragarri honetan, haranaren hondoan bazkatzen diren ardien ezkilen hotsak lagunduta, noizean behin gelditu ginen paisaia paregabe baten edertasun basati eta naturala ikusteko.

Kortaberri baserriaren ondoan dagoen arte ale ikusgarritik gertu igaro ginen, 3,42 metroko diametroa duena.

Begirada erne eduki behar da ubideak dituen zulo ugariak saihesteko. Gure kasuan, istripu txiki bat ere izan genuen, baina ez zuen lesio larririk eragin.

Ibilbidea paradisukoa da. Argi eta itzal jolas etengabeak, kareharrian landutako haitz batean; horrek obra honek izan behar zituen zailtasunak eta korapiloak antzematen laguntzen digu.

Ibilbidea eginez, ubidea eraikitzean aurre egin eta konpondu behar izan zituzten indusketa- eta harrobi-lanen gorabeherak primeran ulertzen ditugu.

Lastur

Bidezidor aldapatsu batetik azkar jaitsi ginen. Aurrean, Lasturko San Nikolas Tolentinokoaren eliza.

Ondoan, Plazaolako errotak, lehenago burdinola izan zirenak. Alfontso XI.a erregearen 1335eko agiri bat dago, Lasturko haraneko burdinolen alde, «inguruko mendietan zuhaitzak mozteko».

Deba eta zezenak

Eguraldi atsegina izan dugu ibilbideko eta solasaldietako hiru orduetan. Hodei beltzak mehatxuka daude, baina gu tabernan sartu gara; han dugu zain Eduardo García, Deba eta zezenak. Milaka urteko harremanak lanaren egilea.

Autoz etorri diren hiru lagunak ere batu zaizkigu. Hamaikok gure gonbidatuarekin solasaldia egiteko prest gaude. Eguerdiko hamabiak izateko minutu batzuk falta dira.

Mahaia solasaldirako prest, eta salda beroak eta txorizo egosiek animatuta, Euskal Herriko zezenen historiari eta kulturari heldu genion. Gaia erabat ezezaguna zen guretzat, eta nolabaiteko distantzia mentalarekin eta eszeptizismo pixka batekin hurbildu ginen.

Harrituta jakin genuen 1160an jada dokumentatuta dagoela zezen-jai bat Maltzaga inguruan, Antso VI.a erregearen bisita zela eta. Lasturko larrabeixen (betizuen) nortasun berezia ezagutu genuen: miurak baino zezen bravoagoak.

Euskal toreatzaile handi eta ospetsuak aurkeztu zizkiguten: Manuel Egaña, Jose Ventura Laka (Marinero) eta Jose Ituarte (Zapaterillo el Joven), zezenketak Gorteetako diputatu-jarduerarekin uztartzen zituena.

Hunkitu egin gintuen Martintxo zortzikoak; Debako eta Azpeitiko plazetan jotzen da, jendea zutik dagoela, Jose Ventura Laka Mantzisidor gogoratzeko, 1841eko abuztuaren 2an Azpeitiko plazan hil baitzen.

Aita santuek, apaizek eta agintariek hartutako debeku eta baimen ugariak ere ezagutu genituen. Garrantzi berezia du Batzar Nagusiek Elgoibarren (1657) hartutakoak.

Batez ere interesatzen zaigu gutxi ezagutzen den informazio historikoa, inolako jarrera defendatzeko asmorik gabe, eta herriko jaietan zezenak eta zezen-ikuskizunak debekatu nahi dituztenei babesa emateko asmorik gabe. Hori beste kontu bat da.

Historikoki onar daitekeena da Antonio Peña y Goñi musikologo, idazle eta zezen-kritikariaren baieztapena: «zezenak pilota baino euskaldunagoak dira».

Eta Ignazio Baleztena (Premin de Iruña) idazle nafarraren testigantzarekin geratzen gara:

«Asko harritzen dira, eta badira puritanoak ere, jantziak urratzen dituztenak, Nafarroako txoko batean dagoen herri jator honek (Leitza) bere zaindari loriatsuaren mezak zezenkoekin nahasten dituela ikusita, uste baitute ekintza hori gure aitona agurgarrien ohitura eta usadioen aurkakoa dela. Hala pentsatu eta sinesten dutenak erabat oker daude, herri jator honetako gazteriak, hain euskalduna, zezenkoen aurrean korrika, jauzika eta zintzilipurdika ibiltzean, arbasoek utzitako arrastoei jarraitu besterik ez baitu egiten».

Solasaldiarekin jarraitu genuen, arratsaldeko lau eta erdiak igaro arte luzatu zen bazkari tradizionala dastatzen genuen bitartean.

Iragarpenak bete ziren, eta euria hasia zen. Ekaitzaren erdian, B planari heldu genion, eta lagunen autoei esker zuzenean itzuli ginen Zarautzera.

Beste egun baterako geratuko dira Murgizar baserria, «Año 1888» inskripzioa duen harkaitza, Ama Birjinaren koroatzearen zelaia (1952ko abuztuaren 3a) eta Santa Katalina ermitatik Kantauri itsasoaren ikuspegi onenak, eta, amaitzeko, arriskurik gabea ez den jaitsiera zuzena Debako hondartzaraino, «Buenos Aires»tik igarota.

Kronika: José Mari Larramendi · Zarautz, 2017ko azaroa