ZZB 10. edizioa

Hona hemen ZZB 2024ko ekitaldiaren grabaketa, eta jarraian partaide guztien lanaren nondik norakoa.

Hona hemen ekitaldiaren grabaketa eta laburpena. Azpimarratzekoa ekitaldi guztia euskaraz egin zela, zientzian inoiz euskaraz sinetsi ez zuten bat baina gehiagoren iritzien aurka eginez.

Esther Udabe: Hondakinen Balorizazioa eta Ekonomia Zirkularra

Hona hemen bere ekarpenaren puntu nagusiak:

1. Zer da “Balorizazioa” bere hitzetan?

Hondakinak ez dira soilik “birziklatu” behar (paperontzi denera bota), lehengai sekundario bihurtu behar dira. Estherren taldeak (20 aditu Tecnalian) hondakin horiei balio erantsia emateko prozesu kimikoak garatzen ditu.

• Helburua: Hondakindegira doan material kopurua murriztea eta industriari material “berriak” eskaintzea, natura gehiago ustiatu gabe.

2. Upcycling-a (Goi-mailako birziklapena)

Estherrek azpimarratzen duena da material berreskuratuak ez duela zertan kaxkarragoa izan behar. Polimeroen zientzian aditua denez, bere lana hondakin plastiko edo industrialen kate kimikoak apurtzea eta berreraikitzea da, jatorrizko materialaren propietate berdinak (edo hobegoak) izan ditzaten.

3. Simbiosia eta Eraikuntza Jasangarria

• Hondakin industrialak (eskoriak, lohiak…) material berri bihurtzea: Adibidez, zementu edo asfalto berriak sortzeko erabiltzea.
• Bideragarritasun ekonomikoa: Berrikuntza teknologikoak enpresentzat errentagarria izan behar duela defendatzen du; bestela, ekonomia zirkularra ez da martxan jartzen.

4. Euskadiko Estrategia

Bere lana Euskadiko Ekonomia Zirkularraren 2030 Estrategiaren barruan kokatzen da. Bere taldearen helburua hondakin arriskutsuen sorrera %30 murriztea da, zientzia laborategitik fabriketara eramanez.

Naiara Rodriguez-Florez: Hezurren Biomekanika eta Inplante Adimendunak

Naiarak ingeniaritza purua (Tecnun) eta medikuntza (Imperial College London) uztartzen ditu. Bere hitzaldian, hezurrak “egitura mekaniko” gisa nola ulertu behar ditugun azaltzen du.

1. Hezurraren Mekanika: Ez da material estatikoa

Naiararen ikerketak erakusten du hezurra material hierarkikoa eta dinamikoa dela. Bere lana honetan zentratzen da:

• Hezurren kalitatea neurtzea: Ez da nahikoa hezurraren dentsitatea jakitea (osteoporosia neurtzeko ohi dena); bere arkitektura mikro-mekanikoa ulertu behar da jakiteko zergatik hausten diren hezur batzuk eta besteak ez.
• Simulazio digitalak: Ingeniaritzako softwareak erabiliz, hezur baten erresistentzia aurreikus dezake, hegazkin baten hegala balitz bezala.

2. Hezurren Ordezkoen Diseinua eta Fabrikazioa

Bere ikerketa-lerro berriena (Ikerbasque Research Associate gisa) inplante pertsonalizatuetan datza:

• Fabrikazio Gehigarria (3D inprimaketa): Inplanteak ez dira pieza estandarrak izan behar. Naiarak hezurraren egitura porotsua kopiatzen duten diseinuak ikertzen ditu, gorputzak inplantea “bere bezala” onar dezan.
• Bio-bateragarritasuna: Gainazalen teknologian aditua denez, inplante horien azala nola tratatu ikertzen du, hezur naturala inplantearen barruan hazi dadin (oseointegrazioa).

3. Ikerbasque eta Tecnun: Mundu mailako ikerketa Zumaiatik

Naiarak Young Basque Investigator Award (2017) jaso izanak bere bikaintasuna berresten du. Bere hitzaldian mezu hau indartzen du:

• Ikerketa klinikoa + ingeniaritza: Bere 36 artikuluak ez dira teorikoak soilik; medikuekin lankidetzan egindakoak dira, lortutako emaitzak ospitaleetara (pazienteengana) iritsi daitezen.

Leire Lopetegui: Matematika eta Itsas Biologia Marrazoen Zerbitzura

Leirek bere pasioa (itsas animaliak) eta tresna zientifiko zehatzak (eredu matematikoak) uztartzen ditu AZTI ikerketa zentroan egiten ari den tesian.

1. Arazoa: Tunidoen Arrantza eta “Bycatch”-a

Leireren ikerketa-eremua arrantza industriala da, zehazki tunido tropikalena (atuna). Arrantza horretan, askotan, nahi gabe beste espezie batzuk harrapatzen dira (nahi gabeko arrantza edo bycatch), eta horien artean marrazoak daude.

• Espezie zaurgarriak: Marrazoak ekosistemaren orekarako funtsezkoak dira, baina oso zaurgarriak arrantza-presioaren aurrean.

2. Tresna: Eredu Matematikoak eta Iragarpena

Leirek ez du soilik behaketa egiten; eredu matematikoak erabiltzen ditu itsasoan gertatzen dena ulertzeko:

• Dinamiken azterketa: Marrazoen mugimenduak eta populazioen bilakaera aztertzen ditu datu estatistikoen bidez.
• Iragarpen-ereduak: Modelo hauekin arrantza-jarduerak espezie horien kontserbazio-egoeran duen eragina iragartzen du.

3. Helburu Praktikoa: Kudeaketa Neurri Eraginkorrak

Bere ikerketaren amaiera ez da datu bat lortzea, konponbideak proposatzea baizik:

• Kudeaketa-neurriak: Ikerketatik ateratako ondorioekin, arrantza-sektoreari neurri zehatzak proposatzen dizkio nahi gabeko harrapaketa horiek ekiditeko edo ahalik eta gehien murrizteko.
• Jasangarritasuna: Arrantza ekonomia-jarduera gisa eta itsasoko biodibertsitatea babestea orekatzea da bere lanaren muina.

Jakes Udabe: Nanopartikulak, Minbizia eta “Machine Learning”-a

Jakesek kimika purua eta puntako teknologia digitala lotu ditu bere doktoregoan, medikuntzaren erronka handienetako bati erantzuteko: botikak nola eraman behar diren leku egokira.

1. Nanopartikulak eta Tumoreak

Bere tesiaren muina nanomedikuntza da. Nanopartikulak “garraio-ontzi” txikiak bezalakoak dira, botikak zuzenean tumoreen barnera eramateko diseinatuak.

• Erronka: Gorputzaren sistema biologikoak oso konplexuak dira eta nanopartikula horiek tumorean nola sartuko diren asmatzea oso zaila da.

2. Ikasketa Automatikoa (Machine Learning) zientziaren zerbitzura

Jakesen ekarpen nagusia datuen analisia izan da. Makinak (AA) erabili ditu nanopartikulen eta sistema biologikoen arteko interakzioak simulatzeko:

• Iragarpen-ereduak: Nanopartikula baten ezaugarriak ikusita (tamaina, karga, forma), makinak aurreikusi dezake tumorean sartzeko eraginkorra izango den ala ez.
• Datuen analisia: Esperimentu fisikoak egin aurretik, ordenagailuz milaka aukera probatzeko gaitasuna ematen du teknologia honek.

3. Mundu Industriala eta I+G

Doktoretza Cum Laude amaitu ondoren, BANTEC Group-era salto egin du. Bere profila oso balioetsia da industria mailan:

• Aholkularitza: Enpresei laguntzen die I+G proiektuak kudeatzen, nanoteknologiaren aplikazio industrialak bultzatuz.
• Zubigintza: Laborategiko ezagutza teknikoa eta enpresa-munduko beharrak (MBAari esker) lotzen ditu.

Mikel Artetxeren Lanaren gakoa: Hizkuntza Ereduetatik Haratago

Mikel Artetxeren lana ez da soilik programatzea; bere ikerketak Adimen Artifizialaren (AA) oinarri matematikoak aldatu ditu, ereduak azkarragoak, adimentsuagoak eta hizkuntza guztietarako irisgarriagoak eginez.

1. Gainbegiratu Gabeko Itzulpen Automatikoa (Unsupervised MT)

Hau da Mikelek mundu mailan ezagun egin duen ikerketa. Lehen, makina bati itzultzen irakasteko, milioika esaldi itzulita behar ziren (adibidez, Biblia euskaraz eta ingelesez).

• Berrikuntza: Mikelek erakutsi zuen makinek itzultzen ikas dezaketela testu paralelorik gabe.
• Funtzionamendua: Hizkuntza bakoitzak bere “mapa matematikoa” edo espazio bektoriala du. Mikelek aurkitu zuen mapa horiek antzekoak direla hizkuntza guztietan. Beraz, AA gai da hizkuntza baten mapa bestearen gainean jartzeko, kontzeptuak lerrokatuz (adibidez, “etxe” eta “house” leku berean daudela ulertuz), hiztegirik erabili gabe.

2. Eredu Multimodalak: Mundua Ikusteko Gaitasuna

Gaur egun Reka AI-n egiten duen lana hizkuntza hutsetik haratago doa. Eredu multimodalak sortzen dituzte:

• Integrazioa: Ez da testu-eredu bati begiak jartzea; eredua bera diseinatzen dute irudi baten pixelak eta testu baten hitzak espazio berean prozesatzeko.
• Arrazoitzea: Honek gaitasuna ematen dio AAri, adibidez, bideo bat ikusi eta bertan gertatzen dena esplikatzeko edo irudi konplexuetan oinarritutako erabakiak hartzeko.

3. Eraginkortasuna eta Testuinguru Luzea

Hizkuntza-eredu handien (LLM) arazo nagusia kontsumoa eta memoria dira. Mikelen lana eredu hauek eraginkorragoak izatean zentratzen da:

• Context Window (Testuinguru leihoa): Dokumentu oso luzeak (liburuak, lege-testuak edo kode-base handiak) kolpe batez “irakurtzeko” eta ulertzeko gaitasuna duten arkitekturak garatzen ditu, informazioa galdu gabe edo ordenagailua blokeatu gabe.
• Euskararen lekua: Bere teknikei esker, euskara bezalako hizkuntza “txikiak” (datu gutxiago dituztenak) modu bikainean txertatu daitezke eredu indartsuenetan, teknologiaren arrakala linguistikoa txikituz.

Zer egiten du Mikelek zehazki?

Mikelen lana AAren arkitektura eta ikasketa-metodoak diseinatzea da. Bere helburua makinek mundua modu globalean ulertzea da (multimodalitatea), datu gutxiagorekin gehiago ikastea (gainbegiratu gabea) eta tresna horiek unibertsalak izatea (hizkuntza guztietarako).

Jardunaldiaren ibilbide grafikoa